Δ. Αργασταράς

2012-01-09T08:03:00.000-08:00

Αυτή η ιστορία βασίζεται σε μία ιδέα του Φίλιπ Κ. Ντικ. Στο κείμενο του Ντικ - που ονομάζεται ''Παράξενες Αναμνήσεις Θανάτου'' και συμπεριλήφθηκε στην συλλογή δοκιμίων ''I Hope I Shall Arrive Soon'' - υπάρχει μια κυρία Λισόλ με το ίδιο πρόβλημα με την κυρία Ντετόλ αυτής της ιστορίας, υπάρχει ακόμη ένας συγγραφέας, ο ίδιος ο Ντικ, μάλλον αρκετά νεότερος και κάπως λιγότερο συντηρητικός από τον συγγραφέα αυτής της ιστορίας. Έτσι αυτό εδώ θα μπορούσε να θεωρηθεί ως μια πιο λογοτεχνική απόκριση στο κείμενό του, μια παράλληλη εκδήλωση των ιδεών που εκφράζει, ένας λογοτεχνικός διάλογος με το κείμενο του Ντικ.

Ο Φίλιπ Ντικ λέει πως ξύπνησε ένα πρωί από κάποιο παράξενο όνειρο - «αόριστες σκέψεις για μια γυναίκα που είχα αγαπήσει» και που έβλεπε να τον εγκαταλείπει - για να διαπιστώσει πως αυτό που τον ανησυχούσε στην πραγματικότητα ήταν κάτι άλλο : «Ω Χριστέ μου, σκέφτηκα. Σήμερα είναι η μέρα που κάνουν έξωση στην κυρία Λισόλ... Κάτι τρομακτικό και μαγικό μολύνει το διαμέρισμά της, γι' αυτό προφανώς χρησιμοποιεί Λισόλ. Ανάθεμα !». Με αυτή την αφορμή, ο Ντικ ξεδιπλώνει ορισμένες πολύ ενδιαφέρουσες σκέψεις για αυτό που ονομάζει εμμονική συμπεριφορά και ψυχωτικό τρόπο ζωής. Επίσης, εκφράζει ορισμένες σκέψεις για την οικονομική κατάσταση του ανθρώπου : «Αυτό που δεν μπορώ να βγάλω από το μυαλό μου είναι ότι η μοίρα μου είναι δεμένη μ' αυτήν της κυρίας Λισόλ... Το μόνο πράγμα που με χωρίζει από την τρελή κυρία Λισόλ είναι τα χρήματα στον λογαριασμό μου. Τα χρήματα είναι η επίσημη σφραγίδα της λογικής... Μια δημοσιονομική καταχώρηση στο κομπιούτερ μας χωρίζει, κι αυτή είναι μια μυθική διαίρεση : είναι αληθινή εφόσον άνθρωποι όπως της S.O.I. είναι πρόθυμοι να συμφωνήσουν ότι είναι...». Στο τέλος, καθώς διχάζεται για το αν θα πρέπει να γράψει ένα γράμμα στην γυναίκα που ονειρεύεται ή στην παράξενη κυρία Λισόλ, ο Ντικ κατεβαίνει τελικά να ρωτήσει τον θυρωρό του κτηρίου. «Η γυναίκα στο Β-15 είναι ακόμη εδώ ή την βγάλατε;» τον ρώτησα. «Έφυγε. Η κοινωνική πρόνοια της βρήκε ένα σπίτι... Θα της πληρώνουν το ενοίκιο. Τους έπεισε. Βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση». «Χριστέ μου» είπα. «Μακάρι να πλήρωνε κάποιος και το δικό μου ενοίκιο». «Δεν πληρώνετε ενοίκιο. Εσείς το αγοράσατε το διαμέρισμα» είπε ο Newcum.

Νομίζω πως αυτή η τελευταία ατάκα κρύβει ένα ειρωνικό σχόλιο, μάλλον θα καταλάβετε το γιατί και πώς διαβάζοντας την παρακάτω ιστορία. Είχα μια μικρή έμπνευση καθώς ξαναθυμήθηκα το κείμενο του Ντικ. Τον είδα εκεί, με τα μάτια του νου μου, στο μοναχικό του δωμάτιο, να ξανασκέφτεται τις περιπέτειες της ζωής του, τα βιβλία που έγραψε, τις οικονομικές του δυσκολίες, τις εναλλακτικές πραγματικότητες του LSD. Μια ιστορία του έφτασε σε μένα, μέσα από ένα παράξενο χρονικό μονοπάτι, του την επιστρέφω πίσω...

«Θα ήταν μάταιο, από την πλευρά του συγγραφέα, να ισχυριστεί
ότι τα πρόσωπά του πραγματικά υπήρξαν.
Δεν γεννήθηκαν από ένα μητρικό κορμί, αλλά από κάποιες λέξεις αποκαλυπτικές
και από μία καίρια κατάσταση»
Μίλαν Κούντερα

Όταν στάθηκα στην βάση της σκάλας, διαβάζοντας το καρφιτσωμένο σημείωμα - πρέπει να το είχαν βάλει στον πίνακα ανακοινώσεων μόλις σήμερα το πρωί - η πρώτη που σκέφτηκα αμέσως ήταν η κυρία Ντετόλ. Για όλους τους υπόλοιπους, άλλωστε, η είδηση ήταν ήδη γνωστή - έπρεπε να μετακομίσουμε, είτε στα διαμερίσματα που μας πρότειναν, είτε σε σπίτια δικά μας, το πολύ μέσα σε ένα μήνα, γιατί η παλιά πολυκατοικία θα γκρεμιζόταν για να δώσει την θέση της σε ένα σύγχρονο συγκρότημα διαμερισμάτων. Το αυτί μου είχε ήδη αρπάξει τα σχέδια των περισσότερων ενοίκων και μερικοί είχαν ήδη μετακομίσει, πρέπει να ήμουν ο τελευταίος που αποφάσισε τί ακριβώς θα κάνει, αλλά κανένας δεν γνώριζε τίποτε για την μοίρα της κυρίας Ντετόλ. Και διάφοροι ψίθυροι είχαν αρχίσει να ακούγονται...

Η ανακοίνωση, παρά το γνωστό του περιεχομένου της, ομολογώ πως μου χάλασε κάπως την διάθεση. Ήταν Νοέμβρης αλλά ο καιρός ήταν ακόμη καλός, μια μέρα ηλιόλουστη και ευχάριστα δροσερή, και εγώ έβγαινα για τον καθημερινό μου πρωινό περίπατο. Θα περπατούσα για περίπου δεκαπέντε λεπτά μέχρι να φτάσω στην καφετέρια όπου έπαιρνα το πρωινό μου.... Οι συνήθειες είναι καλές, οι συνήθειες προσφέρουν αυτοπεποίθηση. Το καθημερινό πρόγραμμα ενός υγιούς ανθρώπου είναι καλό να παραμένει αδιατάραχτο, τουλάχιστον όσον αφορά σε κάποιες σταθερές του... Φαίνεται να πιστεύω σε αυτά, και ίσως αυτός είναι ο λόγος που καθυστέρησα τόσο να κινήσω τις διαδικασίες της δικής μου μετακόμισης. Δεν ήθελα να αφήσω το διαμέρισμά μου, δεν ήθελα να μετακινήσω τα πράγματά μου, η προοπτική μιας αλλαγής περιβάλλοντος δεν με συγκινούσε. Ίσως επειδή εμείς, οι συγγραφείς, χρειαζόμαστε έναν χώρο σταθερό για να δουλέψουμε, έναν χώρο που να τον νιώθουμε δικό μας - όπως, ίσως, ο τυφλοπόντικας νιώθει δικό του το λαγούμι που έσκαψε με την μουσούδα του. Χρειαζόμαστε νέες εντυπώσεις, ναι. Καινούριες εμπειρίες, ασφαλώς. Μια επαφή με την εξισορροπητική κινητικότητα της καθημερινής ζωής, απαραιτήτως. Αλλά χρειαζόμαστε και τον δικό μας αδιατάραχτο χώρο, το δικό μας οργανωμένο χάος, την δική μας σταθερή ζωγραφιά πίσω από το τζάμι του παραθύρου μας. Αλλά, όποτε η πραγματικότητα εισβάλει στον προσωπικό μας χώρο, απαιτώντας αλλαγές, οφείλουμε να προσαρμοζόμαστε. Και αυτό ακριβώς ήταν το πρόβλημα : εγώ θα μετακόμιζα, η κυρία Ντετόλ όμως όχι.

Η σερβιτόρος δεν ρωτά πια την παραγγελία μου, την γνωρίζει ακριβώς. Είναι αυτό που παίρνω κάθε φορά που έρχομαι εδώ: έναν γαλλικό - μέτριο και χωρίς γάλα - και ένα καλά ψημένο τοστάκι. Μερικές φορές, μου προσφέρει τον καφέ χαμογελώντας σχεδόν αμέσως μόλις πατήσω το πόδι μου στον χώρο. Νομίζω πως πρέπει να με βλέπει καθώς πλησιάζω - αν σηκώσει για λίγο το βλέμμα της και αγναντέψει, έχει αυτή την δυνατότητα - ή πρέπει να έχει υπολογίσει πλέον ακριβώς την ώρα που κάθε φορά συνηθίζω να καταφθάνω. Παίρνω την παραγγελία μου και κατευθύνομαι προς το τραπεζάκι στην γωνία, εκείνο με την καλύτερη θέα από το μικρό ύψωμα όπου βρίσκεται η καφετέρια. Η θέα προσφέρει μια πανοραμική κάτοψη της πόλης. Διακρίνεις σχεδόν καθαρά τις διαγραμμίσεις των δρόμων μεταξύ των ψηλών πολυκατοικιών, έναν-δύο ανοιχτούς χώρους εδώ και κει, μια εκκλησία, πιο μακριά τον χώρο του παλαιού αεροδρομίου και ύστερα την θάλασσα. Ο ορίζοντας είναι δυο γαλάζια που σμίγουν, ένα πιο έντονο - μπορώ άραγε να διακρίνω τους κυματιστούς αναπαλμούς μέσα σε αυτό ; - και ένα πιο αχνό, που ασπρίζει στην κορυφή του. Μπροστά σε αυτή την εικόνα οι πιο πρόσφατες σκοτούρες μου χάνονται. Μπροστά σε αυτή την θέα δεν είναι λίγες οι φορές που θυμάμαι πως ονειρεύτηκα πάλι την πρώην σύζυγό μου το προηγούμενο βράδυ. Φαίνεται πως οι προσπάθειές μου να την βγάλω από την μνήμη μου την έχουν εξωθήσει σε μια περιοχή στα όρια της συνείδησης, σε μια περιοχή που συνορεύει συχνά με τον κόσμο των ονείρων...

Ήταν εκείνη που έφυγε από το σπίτι, αφήνοντάς με να σκεφτώ με την ησυχία μου. Ήμουν εγώ που δεν έκανα τίποτα, αφήνοντάς την να κινήσει τις διαδικασίες του διαζυγίου. Σήμερα ζει στην Θεσσαλονίκη, πεντακόσια χιλιόμετρα μακριά, μαζί με την μοναχοκόρη μας που σπουδάζει εκεί. Όταν πρωτάρχισε να εμφανίζεται στα όνειρά μου, ήταν συνήθως μουτρωμένη, σταύρωνε τα χέρια της στο στήθος ή με κατσάδιαζε για πράγματα που δεν μπορούσα να ακούσω. Αργότερα όμως, και πιο έντονα τελευταία, άρχισε να μαλακώνει η μορφή της, να γίνεται πάλι καλή μαζί μου, έχει ξεκινήσει πάλι να αγαπάει τις σιωπές και τις ιδιοτροπίες μου, νομίζω πως ξαναθυμάται όλες τις καλές στιγμές που περάσαμε μαζί... Και σκέφτομαι να της τηλεφωνήσω, σκέφτομαι πως πρέπει να την πάρω και να μιλήσουμε ξανά, αλλά αυτή η σκέψη με οδηγεί στην ιδέα μου να τηλεφωνήσω στην κυρία Ντετόλ.

Την καημένη ! Κάθεται εκεί, μόνη στο διαμέρισμά της, χωρίς να έχει κανέναν άνθρωπο στον κόσμο, και σε λίγο θα της το πάρουνε και αυτό. Δεν μιλάει σε κανέναν στην πολυκατοικία. Νομίζω πως ο τελευταίος ένοικος που άκουσε την φωνή της ήταν εκείνος ο συνταξιούχος θυρωρός που πέθανε πέρσι. Μερικές φορές την χαιρετούσε με το όνομά της, αλλά εκείνη είχε σταματήσει πλέον να του απαντά. Κάτι φοβερό και αλλόκοτο πρέπει να την βασανίζει, γι’ αυτό πλένει τα πάντα με Ντετόλ ! Όταν περνάς έξω από την πόρτα της, μια έντονη αποφορά καθαρτικού χτυπάει τα ρουθούνια σου. Πρέπει να σφουγγαρίζει τουλάχιστον πέντε φορές την ημέρα ! Η μικρή χαραμάδα κάτω από την βαριά, ξύλινη πόρτα του διαμερίσματός της ακτινοβολεί ένα απαστράπτον φως, που σε κάνει να φαντάζεσαι εικόνες γυαλιστερών, πεντακάθαρων πατωμάτων. Και οι δύο μεγάλες γλάστρες με φυτά, που έχει έξω από την πόρτα της, μυρίζουνε επίσης, την έχω δει να περνάει τα φύλλα τους με Ντετόλ με το σφουγγαρόπανό της. Αν την συναντήσεις στην είσοδο του ασανσέρ, θα σου γυρίσει την πλάτη και θα πάει από την σκάλα. Αν την συναντήσεις στα σκαλιά και της προτείνεις να την βοηθήσεις με τα ψώνια, θα σταματήσει και θα πάρει το ασανσέρ. Δεν είναι κακή. Νομίζω πως δεν ξέρει πώς να επικοινωνήσει με τους ανθρώπους. Ή, τουλάχιστον, έχει σταματήσει να το κάνει.

Τώρα που η πολυκατοικία θα γκρεμιστεί, που πρέπει να εγκαταλείψουμε τα διαμερίσματά μας, η κυρία Ντετόλ δεν έχει πού να πάει. Και δεν μπορεί να κάνει τίποτα για να διευθετήσει την κατάστασή της. Είμαι σίγουρος πως το μόνο που κάνει είναι να αγνοεί την προειδοποίηση, να συνεχίζει σαν να μην συμβαίνει τίποτα, ξεχνώντας πως οι μέρες μετρούν αντίστροφα και πως το μικρό, πεντακάθαρο οχυρό της σε λίγο δεν θα υπάρχει πια. Όποιος κι αν είναι ο μαγικός εχθρός της, θα νικήσει για πάντα. Σκόνη και μπάζα θα καλύψουν τις αμόλυντες επιφάνειές της. Η μάχη της δεν μπορεί να κερδηθεί, είναι μια μάχη χαμένη. Νομίζω πως το γνωρίζει αυτό και η ίδια, το γνωρίζει εξ' αρχής, γι’ αυτό και πλένει τα φυτά της καθημερινώς και τα πατώματά της. Δεν μπορεί να διαχειριστεί την ήττα της, και κάποιος πρέπει να την βοηθήσει...

Το μικρό πρωινό μου στην καφετέρια δεν διαρκεί πολύ. Κάθομαι μόνο όσο χρειάζεται για να διαλυθούν οι σκιές της νύχτας, να γεμίσουν τα πνευμόνια μου οξυγόνο, και οι σκέψεις μου να πάρουν μπρος. Καθώς αισθάνομαι αναζωογονημένος και τις νοητικές μου διαδικασίες να αφυπνίζονται, παίρνω τον δρόμο της επιστροφής, ανυπομονώντας να επιστρέψω στο δωμάτιό μου, να κάτσω στο γραφείο και να πιάσω την δουλειά. Κάτι που δεν είναι και τόσο εύκολο τελευταία, καθώς ο νους μου βασανίζεται από την αγωνία της κυρίας Ντετόλ. Πρέπει να την έχω συμπαθήσει αυτή την τρελή γριά, και αισθάνομαι πως κάποιος πρέπει να κάνει κάτι για αυτήν. Πράγμα που δεν είναι τόσο εύκολο για μένα, μονολογώ μόλις ξαναφτάνω μπροστά στην καρφιτσωμένη ανακοίνωση, καθώς οι συγγραφείς, ως γνωστόν, δεν είναι και τόσο άνθρωποι της δράσης...

Καθώς γέρνω πίσω στην πολυθρόνα μου, σκέφτομαι πως ο απολογισμός της ημέρας δεν με ικανοποιεί και τόσο. Μόλις δύο σελίδες, για δεκαπέντε πεταμένες. Η πρώτη παράγραφος μου πήρε όλο το πρωί, αφότου επέστρεψα από την μικρή μου βόλτα, και χρειάστηκα ένα απόγευμα για να τελειώσω την πρώτη σελίδα. Ίσως τα πράγματα να ήταν καλύτερα αν δεν επέστρεφα κάθε τόσο πίσω, στα ήδη γραφόμενα, με μία εμμονή να τα ''χτενίσω'' άλλη μία φορά, να βελτιώσω αυτή και αυτή την φράση, να σβήσω εκείνο και να γράψω το άλλο. Ευτυχώς, η δεύτερη σελίδα βγήκε μονομιάς, χωρίς πολλές καθυστερήσεις. Άλλωστε, είχα ήδη κάνει αρκετές, την συνέχεια την είχα δουλέψει στο μυαλό μου, και, όπως λένε, αρκεί κανείς να αποκτήσει τον ρυθμό...

Το αποτέλεσμα, όμως, δεν με ικανοποιεί και τόσο. Πρόκειται για ένα μικρό διήγημα, η ιδέα του οποίου μου έχει σφηνωθεί εδώ και κάμποσες μέρες στο μυαλό, από τότε που συνάντησα εκείνο το σκυλί στον δρόμο. Στην πραγματικότητα, πρόκειται για ένα μικρο μυστήριο, καθώς ποτέ μου δεν είχα κατοικίδιο ούτε ιδιαίτερη συμπάθεια για τα σκυλιά. Όμως, μου καρφώθηκε αυτή η ιδέα και πρέπει να την γράψω για να προχωρήσω. Ο φλοξ είναι ένα μικρό ροντβάιλερ, που προσπαθεί να αφυπνίσει του ανθρώπους στους οποίους ανήκει. Ζει μαζί με ένα νεαρό νιόπαντρο ζευγάρι, χωρίς παιδιά, και όλη την ημέρα γαβγίζει προς την μεριά του παραθύρου. Κανείς δεν ξέρει τί το έχει πιάσει. Οι προσπάθειες της γυναίκας να το καθησυχάσει αποτυγχάνουν, ο άντρας έχει αρχίσει να εκνευρίζεται, κάτι πρέπει να τρέχει εκεί έξω που το κάνει να συμπεριφέρεται έτσι... Αυτό, ως ένα βαθμό, είναι μέρος του προβλήματος: δεν γνωρίζω τί τρέχει εκεί έξω, αγνοώ την συνέχεια και το τέλος της ιστορίας, αλλά πρέπει να την γράψω.

Σηκώνομαι από την πολυθρόνα και προχωρώ προς την πλευρά του παραθύρου. Σκέφτομαι ότι αυτό που μάλλον δεν μ' αφήνει να συνεχίσω είναι ότι, κατά βάθος, αυτό που θέλω είναι να τηλεφωνήσω στην Κατερίνα. Ξέρω ότι είναι σπίτι αυτή την ώρα, ξέρω τί μπορεί να κάνει αυτή την στιγμή, εκτός και αν έχει αλλάξει κατά πολύ τις συνήθειές της, αλλά νομίζω - ελπίζω - πως δεν τις έχει αλλάξει... Δεν ήταν δικό μου λάθος, εκείνη σηκώθηκε και έφυγε. Ένας συγγραφέας δεν χρειάζεται να σκεφτεί, σκέφτεται συνεχώς. Δεν μπορεί να με απομακρύνει από το παιδί μου με αυτό τον τρόπο... Αλλά όχι, θέλω να της τηλεφωνήσω για να της πω πως είμαι ένας ηλίθιος, πως το φταίξιμο είναι όλο δικό μου, πως φυσικά και θέλω να τα ξαναβρούμε. Άραγε θα με ακούσει, και τί θα έχει να μου πει...

Κατευθύνομαι λοιπόν προς το τηλέφωνο, θεωρώντας ότι έχω οριοθετήσει επακριβώς το δίλημμά μου και αποφασισμένος να το υπερνικήσω, όταν ξαφνικά βρίσκω άλλη μία αφορμή για να σταματήσω. Οι μέρες περνούν και καμία λύση δεν έχει βρεθεί για την κυρία Ντετόλ. Νομίζω πως θα πρέπει να έχει γίνει περισσότερο μελαγχολική αυτές τις μέρες, όσο μπορεί να το πει κανείς αυτό για εκείνη. Είναι σίγουρα φρικτό να σε βγάζουν έξω από τον χώρο σου και να μην μπορείς να κάνεις τίποτα για αυτό. Δεν ξέρω πώς μέχρι σήμερα πλήρωνε τα νοίκια, αν ήταν εντάξει στους λογαριασμούς της, αλλά σίγουρα στον καινούριο διακανονισμό δεν θα μπορέσει να ανταποκριθεί.

Ένα πρωί, οι άνθρωποι της εταιρίας μάς πήραν τηλέφωνο, μας ενημέρωσαν πως έπρεπε να εγκαταλείψουμε τα παλιά μας διαμερίσματα, μας πρόσφεραν για ένα διάστημα κάποια διαφορετικά, δικά τους, αν το θέλαμε, και μας είπαν πως, σύμφωνα με τους ιδιοκτήτες, θα είχαμε προτεραιότητα στην αγορά των καινούριων, αν το θέλαμε επίσης. Η όλη διαδικασία είναι ασύμφορη αλλά και εγώ δεν είχα τί άλλο να κάνω. Δέχτηκα να μετακομίσω σε κάποιο δικό τους διαμέρισμα καθώς είχα τα χρήματα για αυτό. Φαντάζομαι όμως εκείνη, να κρατά το ακουστικό στην άλλη άκρη της γραμμής, χωρίς να καταλαβαίνει αυτά που της λένε, χωρίς να μπορεί να απαντήσει. Ποιοί είναι αυτοί οι άνθρωποι και τί θέλουν ; Από πού με ξέρουν και τί ζητάνε από εμένα ;

Λοιπόν, θα μπορούσα να σηκώσω αυτή την στιγμή το ακουστικό και να την πάρω τηλέφωνο. Θα της έλεγα : «Αγαπητή μου, καταλαβαίνω την δύσκολη κατάσταση στην οποία βρίσκεσαι, σίγουρα η ζωή σου έχει φτάσει σε ένα αδιέξοδο, ακόμη και ο δικός μου λογαριασμός στην τράπεζα ίσα που επαρκεί για αυτή την μετακόμιση, φαντάζομαι λοιπόν πολύ καλά τις δικές σου δυσκολίες. Όμως, μην ανησυχείς, όπως τα καταφέρναμε τόσο καιρό, τόσα χρόνια, ο καθένας σε αυτό το σπίτι, με την δουλειά του, με τις υποθέσεις του, το ίδιο θα κάνουμε και τώρα. Μπορεί να μην επικοινωνήσαμε ποτέ στ' αλήθεια οι δυο μας, όμως πάντα υπάρχει μια ευκαιρία. Όποτε θέλεις, μπορείς να ζητήσεις την βοήθειά μου... »

Αλλά, τί ανόητος που είμαι ! Έχω ξεκινήσει για να πάρω τηλέφωνο την Κατερίνα, την γυναίκα μου, και τώρα σκέφτομαι πως μια χαρά θα ταίριαζαν αυτά τα λόγια και σε κείνη. Ή μήπως όχι ; Δεν θα ήταν αστείο, αντί για την μοναχική κυρία Ντετόλ, να τα έλεγα αυτά στην Κατερίνα ; Πώς θα το έπαιρνε άραγε ; Θα με χώριζε ολοκληρωτικά ή θα επέστρεφε πίσω ; Και η κυρία του από κάτω διαμερίσματος, θα μπορούσε να με καταλάβει ; Ίσως να νόμιζε εκείνη πως έχω κάνει κάποιο λάθος.

Δεν ξέρω σε ποιόν να τηλεφωνήσω επιτέλους, τί βοήθεια μπορώ να προσφέρω ή να ζητήσω, και έτσι απομακρύνομαι από το τηλέφωνο...

Σήμερα αισθάνομαι καλύτερα. Χθες το βράδυ είχα μια καινούρια εξέλιξη όσον αφορά στην ιστορία, μια ιδέα που νομίζω πως ταιριάζει πολύ, τα δένει όλα μεταξύ τους και με ικανοποιεί απόλυτα. Το πρώτο ''πέρασμα'' ήταν επιτυχές και ανυπομονώ να την ξαναδουλέψω. Καθώς φοράω το παλτό μου, σκέφτομαι πως θα πρέπει να τελειώνω και με την άλλη ιδέα που με βασανίζει. Θα ρωτήσω σήμερα τον θυρωρό μας τί γίνεται με την κυρία Ντετόλ, την κυρία του από κάτω διαμερίσματος, αυτός όλο και κάτι θα έχει ακούσει...

Κατεβαίνω τις σκάλες και τον βρίσκω να μαζεύει κάτι γράμματα από κάτω. Τους ρίχνει μια διερευνητική ματιά και έπειτα σηκώνει το κεφάλι.

''Καλημέρα σας κύριε συγγραφέα, πώς είσαστε, καλά ;'' με χαιρετάει εγκάρδια, με το πονηρό χαμόγελό του.

''Μια χαρά, Παύλο. Να σε ρωτήσω... πώς πηγαίνουν οι μετακομίσεις, όλα εντάξει ;''

''Πρέπει να έχουν τακτοποιηθεί όλες. Η κατασκευαστική εταιρία βιάζεται βλέπεται. Ε, το έχουμε πάρει απόφαση πια...''

''Με την κυρία του τρίτου... τί γίνεται ;'' τον ρωτάω δήθεν αδιάφορα.

''Την κυρία Μίνα ; Έχει φύγει ήδη. Στην αρχή ήταν δύσκολα τα πράγματα αλλά νομίζω τους έπεισε. Την πήγαν σε ένα σπίτι κοινωνικής πρόνοιας και θα συμβάλλουν στα έξοδά της για ένα διάστημα. Τους τηλεφώνησε και τα βρήκαν...''

Έμεινα έκπληκτος. ''Τους τηλεφώνησε και τα βρήκαν ;''

''Ακριβώς !''

© Δημήτρης Αργασταράς, Αθήνα 2011

2011-11-22T04:07:00.000-08:00

Αυτό που πρόκειται να διηγηθώ εδώ θα το χαρακτήριζα ως το δεύτερο πιο παράξενο περιστατικό της ζωής μου. Αλλά βέβαια, ίσως υπερβάλλω λιγάκι. Παράξενα περιστατικά μπορεί να συμβαίνουν κάθε μέρα – ίσως το πιο παράξενο περιστατικό της ζωής μου να είναι, στην πραγματικότητα, εκείνο που συνέβη προχθές καθώς περίμενα δίπλα σε ένα φανάρι στον δρόμο για να περάσω απέναντι ή αυτό που συνέβη πέρσι όταν είχα εκείνη την κλήση… Ωστόσο, αν προσπαθούσα να επαναφέρω στην μνήμη μου την κλίμακα των πιο παράξενων περιστατικών - όταν ήμουν μικρότερος, κρατούσα νοερά και αυθόρμητα μια τέτοια κλίμακα – θα έβρισκα την συγκεκριμένη ιστορία να παραμένει ίσως από συνήθεια στην δεύτερη θέση.

Είναι μια αληθινή ιστορία, παρόλο που δεν είμαι σίγουρος αν έχω καταφέρει να ξεκλειδώσω πλήρως τα νοήματα και τα μυστικά της – ίσως ένα σημαντικό μέρος αυτών να μου μένει για πάντα κρυμμένο, ίσως αυτό που πρόκειται να διηγηθώ ως αληθινή ιστορία να μην είναι παρά η δική μου νοητική επεξεργασία πάνω σε αυτήν…

Είναι η ιστορία ενός ονείρου που είδα κάποτε, με αφορμή ένα πραγματικό, τραγικό γεγονός. Υπάρχει μια κατηγορία ονείρων που ο Γιούνγκ αποκαλεί ‘‘συλλογικά όνειρα’’, όνειρα που φαίνεται να περιέχουν αρχετυπικά, συλλογικά χαρακτηριστικά. Όπως είχε παρατηρήσει στις πρωτόγονες κοινωνίες, όταν οι άνθρωποι έβλεπαν όνειρα που περιείχαν απλά ή καθημερινά γεγονότα, όνειρα που είχαν να κάνουν με προσωπικά άγχη, δεν τους έδιναν ιδιαίτερη σημασία. Αλλά, όταν έβλεπαν όνειρα που φαινόταν να υπονοούν κάτι βαθύτερο ή όνειρα που φαινόταν να μεταφέρουν… κάποια μηνύματα, τότε το άτομο που το είχε δει έπρεπε να πει το όνειρό του σε ολόκληρη την φυλή, τότε ο σαμάνος της φυλής θεωρούσε το όνειρο τόσο σημαντικό ώστε έπρεπε να λεχθεί και να συζητηθεί γύρω από όλους.

Δεν ξέρω αν το όνειρό μου είναι ένα τέτοιο όνειρο. Άλλωστε, δεν το είπα ποτέ ‘’γύρω από όλη την φυλή’’ (ή ίσως να το έκανα, με τον δικό μου τρόπο, καταγράφοντάς το). Αλλά είναι ένα όνειρο που την έντασή του δεν την έχω ξεχάσει μέχρι σήμερα, που το θεωρούσα ανέκαθεν τόσο σημαντικό ώστε να το θυμάμαι ακόμη, και ίσως να φταίει για αυτό και το ότι, όπως ανακάλυψα, έκρυβε όντως κατά κάποιο τρόπο ένα μικρό μήνυμα, μια μυστική πληροφορία… Το ξαναθυμήθηκα πάλι πρόσφατα, και σκέφτηκα να το μεταφέρω και εδώ.

Αυτό είναι, λοιπόν, το Όνειρο του Θανάτου, και το παράξενο μήνυμα που μου μετέφερε, πέρα από τον χώρο και τον χρόνο…

Πρώτα, το πραγματικό, εξωτερικό γεγονός το οποίο αποτέλεσε και την αφορμή του ονείρου. Ένα απόγευμα η μικρή μου αδερφή επέστρεψε από το σχολείο στο σπίτι με δάκρυα στα μάτια. Μέσα από τα αναφιλητά της, καθώς μιλούσε, μπορέσαμε να καταλάβουμε τί είχε συμβεί : μια συμμαθήτριά της μαζί με την μεγαλύτερη αδερφή της είχαν παρασυρθεί από ένα διερχόμενο φορτηγό, καθώς περνούσαν απέναντι στο δρόμο, όπου τους περίμενε η μητέρα τους, μετά το σχόλασμα. Και οι δύο είχαν βρει φρικτό θάνατο… Ένα ηχηρό κορνάρισμα ακούστηκε και δύο μικρά σώματα πετάχτηκαν άτσαλα πάνω στο οδόστρωμα. Η μικρότερη αδερφή σκοτώθηκε αμέσως, η μεγαλύτερη ψυχορράγησε μέχρι το νοσοκομείο.

Το ατύχημα έπαιξε και στις ειδήσεις τις επόμενες ημέρες. Υπήρχαν βαρύγδουποι τίτλοι του στυλ ‘‘Μητέρα, στην απέναντι πλευρά του δρόμου, παρακολούθησε ανήμπορη τα δυο παιδιά της να παρασέρνονται από τον Θάνατο’’. Η είδηση έπαιξε και πέρασε, και τα δυο κοριτσάκια ντύθηκαν νυφούλες και θάφτηκαν, με μια σεμνή τελετή, λίγες ημέρες αργότερα…

Είχα χτυπήσει το πόδι μου στο σχολείο εκείνη την ημέρα. Παίζοντας ποδόσφαιρο, είχα κερδίσει ως έπαθλο των επίμονων προσπαθειών μου μια γρατζουνιά στο γόνατο. Είχα πονέσει και είχα διαπιστώσει το εύθραυστο του ανθρώπου. Έτσι, είχα γυρίσει σπίτι κουτσαίνοντας ελαφρά, όπου έφαγα το φαγητό μου, διάβασα τα μαθήματά μου και στην συνέχεια έσκυψα πάνω από τα άλλα μου βιβλία, μέχρι να με διακόψει η θορυβώδης είσοδος της αδερφής μου στο σπίτι (εγώ ήμουν πρωινός, εκείνη απογευματινή). Κλάματα, τηλεφωνήματα, συζητήσεις. Έπειτα, είδαμε λίγο τηλεόραση και πέσαμε για ύπνο.

Έπεσα στο κρεβάτι, σκεπάστηκα με το πάπλωμα και έκλεισα τα μάτια. Δεν θυμάμαι τί σκέψεις πέρασαν από το μυαλό μου εκείνη την νύχτα, τί ζητήματα με απασχολούσαν εκείνη την περίοδο, σε τί γλυκά όνειρα ήλπιζε η καρδιά μου, αλλά σίγουρα το περιστατικό του ατυχήματος με είχε ταράξει αρκετά, εκείνα τα δύο κορίτσια τα γνώριζα και εγώ, τα είχα δει πολλές φορές να παίζουν στο προαύλιο του σχολείου… Η ιδέα του θανάτου πρέπει να με είχε ανησυχήσει. Ήταν μάλλον η πρώτη φορά, σε αυτή την όχι και τόσο μικρή ηλικία, που συνειδητοποιούσα την βιαιότητα του γεγονότος. Οι άνθρωποι πεθαίνουν ! Ξαφνικά, χωρίς καθόλου να το αναμένουν, το νήμα της ζωής τους μπορεί να διακοπεί για πάντα ! Πρέπει να θυμήθηκα, εκείνο το βράδυ, πριν με πάρει ο ύπνος, μια άλλη μέρα στο σχολείο, μια μέρα που δεν έγινε καθόλου μάθημα, γιατί ο διευθυντής μάς ανακοίνωσε το πρωί, την ώρα της προσευχής, πως ένα φιλόλογός μας είχε πεθάνει το προηγούμενο βράδυ. Πρέπει να θυμήθηκα την μαθηματικό μας (πήγαινα στην δευτέρα τάξη του γυμνασίου) να παίρνει βιαστικά της απουσίες χωρίς να μπορεί να συγκρατήσει τα δάκρυά της. Πρέπει να θυμήθηκα ξανά τις σκέψεις που έκανα τότε επιστρέφοντας σπίτι. Οι άνθρωποι πεθαίνουν, χάνονται ξαφνικά !

Με κλειστά τα μάτια, άκουγα μονάχα την αναπνοή μου στο σκοτεινό δωμάτιο. Λιγοστό φως περνούσε από τις τρυπίτσες που άφηνε το μπατζούρι του παραθύρου, φωτίζοντας σε διάφορα σημεία την πολύχρωμη κουρτίνα και αχνά τα έπιπλα τριγύρω. Παλαιότερα, οι θόρυβοι της νύχτας και οι σκιές μέσα στο δωμάτιο, πάνω στους τοίχους, στα κρεμασμένα ρούχα, μου προκαλούσαν μια ανεξήγητη φοβία, και χωνόμουν ολόκληρος κάτω από τα σκεπάσματα και περίμενα, μέχρι που αποκοιμιόμουν. Τότε όμως, εκείνη την νύχτα, ήμουν μεγαλύτερος πια, ήμουν ήρεμος, οι τελευταίες σκέψεις έσβηναν στον νου μου και τα πέπλα του Μορφέα, τα ρόδινα σύννεφα των ονείρων, η βαθιά σιωπή του ύπνου, με τύλιγαν νωχελικά…

Βρέθηκα ξαφνικά στην αυλή του εξοχικού σπιτιού μας, στο χωριό. Ήμουν μόνος μου, κανείς άλλος δεν φαινόταν πουθενά. Τα σπίτια ήταν έρημα, βουβά, και τα δένδρα έστεκαν ακίνητα, δεν φυσούσε άνεμος. Χωρίς να υπάρχει στην πραγματικότητα, είδα ένα μικρό δωματιάκι, ένα μικρό καλυβάκι, μέσα στο χωράφι που εκτείνεται μπροστά από το σπίτι, μετά τον κήπο και τα παρτέρια. Εκεί μέσα, λέει, βρισκόταν μια γυναίκα, που δεν την γνωρίζαμε αλλά την φιλοξενούσαμε, και ήταν ετοιμόγεννη, από στιγμή σε στιγμή περιμέναμε να γεννήσει. Εκείνη την στιγμή, αισθάνθηκα σαν να ήμουν ολομόναχος σε όλη την περιοχή, εγώ και εκείνη η γυναίκα, και αναρωτήθηκα «Πού είναι οι γονείς μου ;»

Έτσι, μπήκα μέσα στο σπίτι μας, για να τους αναζητήσω. Πέρασα από την κουζίνα, μπήκα στην κρεβατοκάμαρα, αλλά δεν συνάντησα κανέναν. Ξαφνικά, καθώς καθόμουν έκπληκτος και κοιτούσα το άδειο κρεβάτι, ένιωσα μια μεγάλη δύναμη, ανεξήγητη, να έρχεται από την οροφή του σπιτιού, σαν μια τεράστια ρουφήχτρα να υπήρχε εκεί και να τραβούσε τα πάντα προς τα πάνω. Κοίταξα ολόγυρά μου : πάει το κομοδίνο, πάει η τηλεόραση, πάει το κρεβάτι, ρουφήχτηκαν όλα προς τα πάνω ! Αμέσως μετά, έριξα μια ματιά προς τον περιδινούμενο ανεμοστρόβιλο, που φαινόταν να καταπίνει όλο το σπίτι, και πετάχτηκα έξω.

Μόλις βρέθηκα πάλι στην αυλή, κοίταξα ψηλά στον ουρανό, για να δω τί ήταν αυτό που ρουφούσε τα πάντα. Και αυτό που είδα ήταν κάτι τρομερό : ένα σκοτεινό, μαύρου χρώματος, γεμάτο απειλή και κακία, φοβερό κτήριο υπήρχε εκεί. Έστεκε ακλόνητο σε κάποιο ύψωμα, ήταν ένας Μαύρος Πύργος που ρουφούσε τα πάντα !

Την επόμενη στιγμή, ήρθε τρέχοντας προς το μέρος μου ένας ξάδερφός μου, που έμενε στο ακριβώς διπλανό με το δικό μας σπίτι. Ήταν μια ανεξήγητη περιπέτεια όλα αυτά. Του είπα τί ακριβώς είχε συμβεί και πως δεν μπορούσα να βρω κανέναν. «Μην ανησυχείς», μου είπε, «πάμε έξω, να ψάξουμε μαζί». Και έτσι βγήκαμε στον δρόμο.

Ο δρόμος ήταν έρημος. Κανείς περαστικός διαβάτης δεν υπήρχε. Ούτε στα απέναντι σπίτια φαινόταν τίποτα, ούτε στα πλαϊνά. Πήραμε λοιπόν να κατηφορίζουμε, μέχρι που φτάσαμε λίγο πιο κάτω, στο σπίτι μιας τροφαντής γειτόνισσας. Εκείνη είχε βγάλει το σκαμπουδάκι της δίπλα στην καγκελόπορτα, πάνω στον δρόμο, μασουλούσε αδιάφορα κάτι που κρατούσε στο χέρι της και χάζευε τριγύρω. Την ρωτήσαμε που ήταν ο φίλος μας, ο γιος της, αλλά δεν θυμάμαι τί μας απάντησε. Δεν είπαμε τίποτα άλλο. Την χαιρετίσαμε και γυρίσαμε πάλι προς τα πάνω, προς το σπίτι μας. Είχαμε κάνει μόλις μερικά βήματα, όταν γύρισα και κοίταξα πίσω : το σκαμπό όπου καθόταν ήταν εκεί, η γυναίκα όμως είχε εξαφανιστεί. Ένα τρομερό, χαίνον κενό ήταν στην θέση της, και τότε κατάλαβα : την είχε και αυτήν ρουφήξει !!! Και ξαναφάνηκε πάλι από ψηλά εκείνο το Μαύρο Κτήριο, που όποτε το αντίκριζα με έπιανε τρόμος.

Τα γεγονότα άρχισαν να εξελίσσονται πιο γρήγορα τώρα. Βρεθήκαμε πίσω στο σπίτι, στην αυλή. Είχαμε μια τρομερή αγωνία. Δεν ξέραμε τί να κάνουμε. Αποφασίσαμε να πάμε στο μικρό δωματιάκι όπου βρισκόταν η ετοιμόγεννη γυναίκα και να την ρωτήσουμε αν ήξερε αυτή να μας πει πού ήταν οι γονείς μας και όλοι οι υπόλοιποι που ψάχναμε. Όμως, μόλις φτάσαμε εκεί, βρήκαμε το μικρό δωματιάκι που της είχαμε παραχωρήσει άθικτο. Το κρεβάτι ήταν στρωμένο με μια όμορφη γαλάζια κουβερτούλα, υπήρχε ακόμη το λευκό, απαλό μαξιλάρι της, αλλά η ίδια δεν υπήρχε πουθενά, ούτε και το μωρό της που αόριστα υποθέταμε πως θα είχε πια γεννήσει. Και πάλι, με μια τρομερή βεβαιότητα, νιώσαμε πως και αυτή η γυναίκα, μαζί με το παιδί της, είχε εξαφανιστεί από το μαύρο κτήριο. Ο Πύργος την είχε ρουφήξει !!!

Με μια περίεργη ανησυχία, που όλο και μεγάλωνε, βγήκαμε πάλι στον δρόμο, ο ξάδερφος μου και εγώ. Ακουμπήσαμε πάνω στον μαντρότοιχο του απέναντι σπιτιού, που πλαισίωνε την πρόσοψή του, και περιμέναμε εκεί, χωρίς να ξέρουμε τί να σκεφτούμε. Στο σπίτι αυτό, έμεναν δύο άλλοι φίλοι μας, δύο αδέρφια. Δεν σκεφτήκαμε καθόλου να τους αναζητήσουμε, απλώς περιμέναμε εκεί, άπραγοι για μερικές στιγμές και φοβισμένοι.

Ξαφνικά, είδαμε πίσω από την γωνία του τοίχου, στην απέναντι πλευρά του δρόμου, να ξεπετάγονται δύο λευκές παρουσίες. Θολές στην αρχή, ύστερα πιο ξεκάθαρες. Ήταν δύο φαντάσματα ή σωστότερα… δύο λευκά σεντόνια, με δύο στρογγυλές τρύπες για μάτια και μια μακριά σχισμή για στόμα, με ψαλιδισμένες ακανόνιστα τις κάτω άκρες τους, με δύο εξογκώματα στα πλαϊνά τους, προφανώς τα χέρια τους. Δύο φαντάσματα σε κάποιο αποκριάτικο πάρτι !

Βγήκαν λοιπόν από εκεί όπου ήταν κρυμμένα, και έρχονταν προς το μέρος μας και μας έκαναν : «Μποουυυ ! Μποουυυ !». Ώσπου, σε μια στιγμή απροσεξίας, το ένα από τα δύο φαντάσματα πάτησε το σεντόνι του, έχασε την ισορροπία του, και κάτω από το πέπλο αποκαλύφθηκε ο ένας από τους φίλους μας, το ένα από τα δύο αδέρφια που έμεναν απέναντι, στο σπίτι στον μαντρότοιχό του οποίου στεκόμασταν. Για μια στιγμή, επικράτησε ευθυμία. Εμείς τους κοιτάζαμε έκπληκτοι ενώ εκείνοι γελούσαν.

«Άντε ρε», τους λέω, «εσείς τα σκαρώσατε όλα αυτά, για να μας τρομάξετε ;… Μα καλά, τον Μαύρο Πύργο πώς τον φτιάξατε ;»

Και τότε, το ένα από τα δύο αδέρφια, όχι αυτός που είχε ανατραπεί πιο πριν αλλά ο άλλος, έχοντας αφαιρέσει και αυτός το σεντόνι του, γούρλωσε τα μάτια του και μου είπε :

«Τι ;;; ΠΟΙΟΝ ΜΑΥΡΟ ΠΥΡΓΟ ;;;»

Πάνω εκεί, στην τρομερή τελευταία ατάκα, πετάχτηκα από τον ύπνο, καταϊδρωμένος και έντρομος. Δεν θυμάμαι τί άλλο ακολούθησε. Προφανώς, ξαγρύπνησα για κάμποση ώρα και έπειτα κοιμήθηκα πάλι…

Και τώρα έρχομαι στην πληροφορία που με βασανίζει από τότε.

Αρκετά χρόνια αργότερα, σε κάποια οικογενειακή γιορτή, μία θεία μου, αδερφή της μητέρας μου – ήταν το πατρικό σπίτι της μητέρας μου που είδα στο όνειρό μου – είπε ξαφνικά στην μητέρα μου : «Θυμάσαι τους Τ. στο χωριό, τα δύο αδέρφια, που σκάρωναν συχνά πλάκες και τρόμαζαν τον κόσμο ; Η κυρά Μαρία κόντεψε να πάθει ανακοπή ένα βράδυ…». Δεν έμεινα άφωνος, με το στόμα μου να χάσκει, δεν έβγαλα κραυγή έκπληξης, λόγω του αιφνίδιου συσχετισμού, δεν είπα τίποτα τότε. Άλλωστε, άγνωστο για ποιόν λόγο, ίσως λόγω των ψυχολογικών χαρακτηριστικών που συνοδεύουν τα μεγάλα μυστικά, δεν είχα διηγηθεί σε κανέναν το όνειρό μου. Το αυτί μου έπιασε μονάχα πεταχτά την είδηση και αργότερα συνειδητοποίησα τί ακριβώς σήμαινε : πως ο κύριος Τ., όταν ήταν μικρός, συνήθιζε μαζί με τον μικρότερο αδερφό του να σκαρώνουν φοβιστικές φάρσες στο χωριό, συνήθιζαν να τρομάζουν τους συγχωριανούς τους με τέτοια αστεία. Ναι, οι Τ. παλιά έκαναν τέτοια αστεία, έλυναν το σκοινί της μπουγάδας μαζί με τα ρούχα, κουνούσαν τα αυτιά του γαιδάρου την νύχτα. Μόνο που ο κύριος Τ. είχε τώρα παιδιά τα δύο αδέρφια που είχα δει ντυμένα φαντάσματα στο όνειρό μου, που τους είχα αποδώσει ως φάρσα δική τους όλο αυτό... Συνήθιζαν τα δύο αδέρφια, οι πατεράδες, να σκαρώνουν στην πραγματικότητα τέτοιες φάρσες, αλλά εγώ ΔΕΝ ΤΟ ΓΝΩΡΙΖΑ ΑΥΤΟ !!!

2011-10-29T05:32:00.000-07:00

Έχει περάσει περίπου ένας χρόνος από την έναρξη της συνεργασίας μου με το ένθετο περιοδικό ‘‘Φαινόμενα’’ του Ελεύθερου Τύπου. Τα ‘‘Φαινόμενα’’ είναι ένα ιστορικό περιοδικό στο χώρο της εναλλακτικής αναζήτησης και αυτή η τρίτη περίοδος έκδοσής του θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, επίσης, αρκετά επιτυχημένη, μέχρι στιγμής.

Τί σημαίνει εναλλακτική αναζήτηση ; Στην πραγματικότητα πρόκειται για κάτι εξαιρετικά απλό, που όμως τείνουμε να το ξεχνάμε καθώς κτίζουμε τον κόσμο μας μόνο με συγκεκριμένα υλικά και, έπειτα, μένουμε απλώς σε αυτά. Σημαίνει πως ο κόσμος δεν αποτελείται μόνο από την τρέχουσα πολιτική και χρηματιστηριακή δραστηριότητα (όπως τα media μάς κάνουν καθημερινά να πιστεύουμε), δεν εξαντλείται στην διαδρομή που διανύει την απόσταση ανάμεσα στο σπίτι και την δουλειά μας – και από την δουλειά μας πάλι πίσω στο σπίτι.

Είναι πραγματικά εντυπωσιακό, και αρκετά απαισιόδοξο, να δει κανείς την κατάσταση του σημερινού ανθρώπου καθαρά : καθώς η ζωή του κυλά με σχετική ευκολία σε ένα συγκεκριμένο μονοπάτι, οι εμπειρίες του είναι βασικά περιορισμένες, και ακόμη και αν έχει την ευκαιρία να δέχεται μεγάλο αριθμό πληροφοριών, παρεμβάλλει ένα μονωτικό φίλτρο ανάμεσα στον εαυτό του και σε αυτές, δεχόμενος μόνο πολύ λίγες και απαραίτητες. Μέσα σε αυτήν την κατάσταση ημι-άγνοιας και αδιαφορίας ο άνθρωπος περνά την ζωή του πλανεμένος και ψευδόμενος, κοροϊδεύοντας τον εαυτό του και τους άλλους, και την ίδια στιγμή θεωρεί ότι έχει γνωρίσει πλέον τα πάντα, ότι η ‘‘αλήθεια του κόσμου’’ έχει αποκαλυφθεί πλέον σε αυτόν. Και, αν εμφανιστεί ξαφνικά κάποιος δηλώνοντας κάτι διαφορετικό, κάτι έξω από αυτό το επιβεβλημένο και θορυβώδες δίχτυ της καθημερινότητάς μας, θεωρείται αυτομάτως εκκεντρικός, υπερβολικός, μισότρελος, ύποπτος, κακοήθης. Καθετί πρωτότυπο θεωρείται γελοίο, οποιαδήποτε εκκεντρικότητα ένα έγκλημα.

Έτσι, ο κόσμος μας θα μπορούσε να παρομοιαστεί με ένα τρένο που κινείται πάνω σε συγκεκριμένες ράγες, ενώ σε κάθε σταθμό υπάρχουν οι σταθμάρχες που τραβούν εκείνο τον μεγάλο μοχλό καθορίζοντας την καινούργια διαδρομή πάνω στις ράγες, στρίβοντας αριστερά ή δεξιά, που θα ακολουθήσει τον τρένο στην συνέχεια. Οι επιβάτες προλαβαίνουν να ρίξουν μόνο μερικές φευγαλέες ματιές έξω από τα παράθυρα. Κάποιοι αντικρίζουν το πολύ κοντινό τοπίο πίσω από τα τζάμια τους, κάποιοι διακρίνουν τα μέρη στο βάθος, από τα οποία δεν προορίζονται να περάσουν. Ο καθένας είναι κλεισμένος στο δικό του βαγόνι, μάς επιτρέπεται μόνο να περνάμε στην τραπεζαρία για το γεύμα, στο σαλονάκι του καφέ, τα βράδια στήνονται προς τιμή μας κάποια σουαρέ, μια έντονη διαφωνία μπορεί να ταράξει για λίγο την μονοτονία μας, και αυτό είναι όλο. Οι σερβιτόροι ρυθμίζουν την καθημερινότητά μας, ο οδηγός είναι άφαντος, και ο μουτζούρης επίσης...

Θυμάμαι κάτι που είχε πει κάποιος παλαιότερα, ότι στην πραγματικότητα δεν είμαστε επιβάτες στα βαγόνια ενός τρένου αλλά ‘‘αυτο-κίνητα’’ που μπορούν να γκαζώσουν, άμα θελήσουν, και να βγουν έξω από τις ράγες και να αρχίσουν την εξερεύνηση. Κι όμως, συνήθως δεν το κάνουμε αυτό, γιατί είμαστε ζαλισμένοι και υπνωτισμένοι από το πολύ ‘‘τσαφ-τσουφ’’ και τον ρυθμό των σιδηροδρόμων...

Θυμάμαι κάτι που λέει ο Καρλ Γιούνγκ, ότι ο επιστημονικός δογματισμός της εποχής μας έχει αναπτύξει μια δεισιδαιμονική φοβία για τις κρυφές όψεις του κόσμου μας. Αλλά πραγματικό είναι εκείνο που επηρεάζει, και υπάρχουν αφανείς παράγοντες – και αφανείς δυνατότητες – στον κόσμο μας που αναμφίβολα επηρεάζουν. Άλλωστε ποιός είναι ο σκοπός της Επιστήμης εξαρχής, αν όχι να ανακαλύψει εκείνες τις κρυφές αιτίες μέσα στα πράγματα που επηρεάζουν την συμπεριφορά και την λειτουργία τους ; Ας έχουμε λοιπόν στον νου μας ότι τα πράγματα που δεν φαίνονται μπορούν κανονικότατα να λειτουργούν και να αλληλεπιδρούν μέσα στον κόσμο μας όπως και τα πράγματα που φαίνονται, και η δράση τους και η αλληλεπίδρασή τους αυτή είναι πολύ λογικό να προκαλεί... διάφορα ‘‘ανεξήγητα φαινόμενα’’, δηλαδή φαινόμενα που δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε, όχι επειδή είναι από τη φύση τους ανεξήγητα αλλά επειδή εμείς δεν μπορούμε να τα εξηγήσουμε στην παρούσα εξελικτική μας φάση. Και είναι πολύ λογικό όχι μόνο να μην αγνοούμε ή υποτιμούμε τα λεγόμενα ‘‘ανεξήγητα φαινόμενα’’, αλλά να θέλουμε να τα αναζητήσουμε, να τα συζητήσουμε, και να τα μελετήσουμε με αληθινό ενδιαφέρον και περιέργεια.

Θυμάμαι μια ιστοριούλα που είχα γράψει κάποτε, όταν δεν ήξερα τίποτε για όλα αυτά, για τον ‘‘Κύκλο και το Ανθρωπάκι’’.

Γιατί τελικά ο κόσμος μας είναι γεμάτος από... Φαινόμενα, μεγάλης ποικιλίας και πολυπλοκότητας, είναι γεμάτος από γνώσεις και θεωρίες και ιδέες, είναι γεμάτος από καινούριες δυνατότητες και δημιουργίες, και όλα αυτά – εκτός από την γειωμένη ανάγκη της υλικής προσήλωσης και αποτελεσματικότητας – βρίσκονται στον πυρήνα των εμπειριών μας που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε απερίσκεπτα...

Στο τεύχος της 28ης Οκτωβρίου το άρθρο ήταν κάπως σημαδιακό : Είμαστε ελεύθεροι άνθρωποι ή αυτόματα βιο-ρομπότ ;

Πριν από λίγο καιρό καθόμουν σε μια πολυσύχναστη καφετέρια στο κέντρο της πόλης, αγναντεύοντας τον δρόμο απ’ έξω, πίσω από την μεγάλη τζαμαρία της. Μόλις είχα αναρρώσει από μια ολιγοήμερη ασθένεια, που με είχε ρίξει στο κρεβάτι με πυρετό, και η αίσθηση πως ανακτούσα ξανά τις δυνάμεις μου μού προξενούσε μια ευχάριστη διάθεση. Ένα βάρος είχε φύγει από πάνω μου και, καθώς αισθανόμουν ότι απολάμβανα ακόμη και την ανάσα μου, άρχισα να παρακολουθώ όλα όσα εξελίσσονταν ολόγυρά μου, ακόμη και τα πιο ασήμαντα.

Άρχισα να παρακολουθώ τους διαβάτες του δρόμου. Ένα πολύβουο πλήθος περνούσε απ’ έξω βιαστικό ή ράθυμο, τρέχοντας στις δουλειές του ή χασομερώντας, και έπειτα από λίγο ένιωσα την εικόνα να με υπνωτίζει. Δεν υπήρχε τίποτα το ιδιαίτερο, σχεδόν κανένα ατομικό χαρακτηριστικό, παρά μόνο τα γενικά γνωρίσματα ενός ευρύτερου συνόλου, ενός πλήθους που χωριζόταν απλά σε μερικές ομάδες. Κι ακόμη, μετά από λίγο ένιωσα πως μπορούσα να μαντέψω τις σκέψεις του καθενός, τα άγχη του, τις ιδέες του, την καθημερινότητά του, το όνειρο μέσα στο οποίο ήταν βυθισμένος. Άραγε θα ήμουν και εγώ βυθισμένος στο δικό μου όνειρο τώρα, και στο δικό μου πρόγραμμα, αν δεν είχα αυτή την αίσθηση του ελαφρώματος, ότι είχα μόλις βγει από μια σκοτεινή σπηλιά στο φως του ήλιου ;

Αναλογίστηκα πως κάτι πολύ περίεργο συμβαίνει με τους ανθρώπους. Μόλις αρρωστήσουμε νιώθουμε αμέσως την σωματική μας εξασθένηση, τα μάτια μας κλείνουν, οι κινήσεις μας περιορίζονται, ένα συνεχές καταπιεστικό συναίσθημα μας ταλαιπωρεί. Αλλά όλοι οι άνθρωποι φαίνεται να πάσχουν από ένα μόνιμο ‘‘ψυχικό κρυολόγημα’’ χωρίς να το αντιλαμβάνονται καθόλου. Το έχουν συνηθίσει, ζουν με αυτό, μια σιδερένια μέγγενη σφίγγει συνεχώς το στήθος τους αλλά εκείνοι συνεχίζουν τυπικά τις δουλειές τους. Και ο φόβος και η οικονομική κρίση κάνουν τα πράγματα ακόμη χειρότερα. Μήπως έχουμε πάψει τελικά να είμαστε άνθρωποι, μήπως έχουμε γίνει μηχανικά αυτόματα, προγραμματισμένα ρομπότ, απλές μηχανές ;

Το ανθρώπινο βιοκομπιούτερ

Το ζήτημα αυτό φαίνεται πως επανερχόταν πάντοτε μέσα στην σύγχρονη ιστορία, καθώς ήδη από το 1748 ο φιλόσοφος Ζυλιέν ντε Λαμετρί είχε προκαλέσει σκάνδαλο με τις απόψεις του ότι η ψυχή είναι ανύπαρκτη και ότι ο άνθρωπος μπορεί να ερμηνευτεί αποκλειστικά ως μηχανικό σύστημα, τις οποίες εξέφρασε στο βιβλίο του ‘‘Ο Άνθρωπος ως Μηχανή’’. Στο ίδιο ύφος ο Άγγλος κριτικός τέχνης Τζον Ράσκιν (1819-1900) είχε σχολιάσει καυστικά την αφέλεια του ανθρώπου να πιστεύει πως διαθέτει ελευθερία : «Η ελευθερία είναι η πιο απατηλή απ’ όλες τις απάτες. Δεν υπάρχει τέτοιο πράγμα στο σύμπαν και ποτέ δεν πρόκειται να υπάρξει. Τα άστρα δεν την έχουν. Η Γη δεν την έχει. Κι εμείς οι άνθρωποι έχουμε τον αντικατοπτρισμό και την επίφασή της μόνο προς βαρύτατη τιμωρία μας».

Επίσης, ο πρωτοπόρος εφευρέτης Νίκολα Τέσλα είχε παρατηρήσει ένα είδος μηχανικότητας στις δραστηριότητες των ανθρώπων, καταλήγοντας στο συμπέρασμα ότι επρόκειτο για «αυτόματα, που διαχειρίζονται οι δυνάμεις της Φύσης, που είναι παντού διασκορπισμένα σαν τάπες φελλού στην επιφάνεια του νερού, και που λανθασμένα δεχόμαστε ότι διαθέτουν ελεύθερη βούληση». Μερικά χρόνια αργότερα, ο Ζακ Λοέμπ στο βιβλίο του ‘‘Η Μηχανική Άποψη της Ζωής’’ είχε συμπεράνει : «Σε τελική ανάλυση, η ζωή μπορεί να εξηγηθεί αναμφισβήτητα με φυσικοχημικούς όρους... Τρώμε, πίνουμε, αναπαραγόμαστε, όχι επειδή η ανθρωπότητα έκανε μια συμφωνία πως έτσι πρέπει να γίνεται, αλλά επειδή, ως μηχανές, είμαστε υποχρεωμένοι να λειτουργούμε έτσι».

Πράγματι, γενικά μιλώντας, θα μπορούσαμε να παρουσιάσουμε τον άνθρωπο σαν μία καλοκουρδισμένη μηχανή. Σχεδόν όλες οι σωματικές μας λειτουργίες γίνονται αυτόματα, η καρδιά μας χτυπά μηχανικά, αναπνέουμε χωρίς να χρειάζεται να σκεφτούμε γι’ αυτό, οι κινήσεις μας καθορίζονται από επιστημονικά εξηγήσιμες βιοχημικές αντιδράσεις. Οι διανοητικές μας λειτουργίες θα μπορούσαν επίσης να παρουσιαστούν με υπολογιστικούς όρους. Οι σκέψεις μας είναι το ‘‘software’’ και ο εγκέφαλός μας το ‘‘hardware’’, οι αισθήσεις μας είναι τα ‘‘inputs’’ και η συμπεριφορά μας τα ‘’outputs’’.

Μετά από όλα αυτά, θέλησα να ερευνήσω ακόμη περισσότερο τις ιδέες που αφορούν στην μηχανική φύση του ανθρώπου, τους προβληματισμούς σχετικά με το πώς λειτουργεί ένα ρομπότ και πώς ένας πραγματικός άνθρωπος, τις αμφιβολίες για το ότι ο άνθρωπος στην καθημερινότητά του έχει περιοριστεί σε έναν αυτόματο διεκπεραιωτή, χωρίς αληθινή ζωή, που συμμετέχει σε μια θολή αντανάκλαση της πραγματικότητας. Συγγραφείς, φιλόσοφοι και σύγχρονοι πνευματικοί δάσκαλοι θα είναι οι οδηγοί μας σε αυτή την πορεία.

Τα Ανδροειδή του Φίλιπ Κ. Ντικ

Ο Φίλιπ Ντικ, ένας από τους σημαντικότερους συγγραφείς επιστημονικής φαντασίας, έγραψε πολλά διηγήματα και μυθιστορήματα σχετικά με την τεχνητή νοημοσύνη, τα ρομπότ και τον ολοκληρωτισμό της υπερ-τεχνολογίας. Οι δυο βασικές εμμονές που διατρέχουν το έργο του μπορούν να συνοψιστούν στα ερωτήματα «τί είναι πραγματικότητα;» και «τί είναι ο αυθεντικός άνθρωπος;». Στο διασημότερο ίσως έργο του, το ‘‘Do Androids Dream of Electric Sheep?’’, στο οποίο βασίστηκε η γνωστή ταινία ‘‘Blade Runner’’, παρουσιάζει την τραγική προσπάθεια ανθρώπων και ρομπότ να βρουν μια απάντηση για τον λόγο της ύπαρξής τους.

Σύμφωνα με τον Ντικ, το περιβάλλον μας, που αποτελείται ολοένα από μηχανές, κομπιούτερ, ηλεκτρονικά συστήματα και τεχνητά κατασκευάσματα, φαίνεται ότι αρχίζει όλο και περισσότερο να ζωντανεύει ή τουλάχιστον να ημι-ζωντανεύει, και μάλιστα με τρόπους ανάλογους με τους εαυτούς μας, ενώ την ίδια στιγμή μπορεί να ανακαλύψουμε ότι εμείς, οι αποκαλούμενοι άνθρωποι, γινόμαστε άψυχοι, τεχνητοί, υπό την έννοια ότι οδηγούμαστε, ότι κατευθυνόμαστε, από ενσωματωμένους τροπισμούς.

«Τί είναι αυτό που στην συμπεριφορά μας μπορούμε να ονομάσουμε ανθρώπινο; Και τί είναι αυτό που μπορούμε να ορίσουμε ως μηχανική ή αντανακλαστική συμπεριφορά;» διερωτάται ο Ντικ, και δίνει δύο βασικές απαντήσεις. Καταρχήν, η ‘‘ανδροειδοποίηση’’ απαιτεί υπακοή και κυρίως προβλεψιμότητα. Όταν η αντίδραση ενός ατόμου μπορεί να προβλεφθεί με επιστημονική ακρίβεια, τότε ανοίγει και ο δρόμος για την ανδροειδή μορφή ζωής. Αντίθετα, δεν μπορείς να μετατρέψεις έναν άνθρωπο σε ανδροειδές, αν αυτός πρόκειται να παραβιάσει τον νόμο με την πρώτη ευκαιρία. Ένας άνθρωπος παύει να λειτουργεί σαν ανδροειδές – ή ένα ανδροειδές ενεργεί σαν άνθρωπος – όταν σταματά τον προγραμματισμένο κύκλο του και διαφοροποιείται εξαιτίας μιας απόφασης. Επίσης, η διαφορά ανάμεσα στην ανδροειδή νοημοσύνη και την ανθρώπινη είναι ότι η δεύτερη μπορεί να περάσει μέσα από εμπειρίες που δεν μπορεί η πρώτη, και μέσα από αυτές μπορεί να αλλάξει, να μάθει, να εξελιχθεί. Έτσι, όταν βρεθεί μπροστά σε ένα πρόβλημα ο οργανισμός που έχει γίνει πιο ανθρώπινος συνεχίζει να παλεύει, δοκιμάζοντας την μία αντίδραση μετά την άλλη, όταν όλες οι προηγούμενες αποτυγχάνουν.

Απ’ την άλλη πλευρά, το μεγαλύτερο κακό που μπορεί να συμβεί, κατά τον Φίλιπ Ντικ, είναι η εναπόθεση πάνω σε αυτό που κάποτε ήταν ένας ελεύθερος άνθρωπος ενός κανόνα που να τον περιορίζει να εκπληρώσει έναν σκοπό έξω από την δική του προσωπική μοίρα. Ένας άνθρωπος που έχει εκπαιδευτεί και έχει γίνει δεκτικός σε πρακτικές χειρισμού, εξοπλισμένος με μηχανισμούς, και ιδεολογικά κατευθυνόμενος.

Τα ρομπότ του Κόλιν Γουίλσον

Ο συγγραφέας Κόλιν Γουίλσον έχει γράψει πολλά βιβλία με θέμα την φιλοσοφία και το απόκρυφο. Μία από τις πιο ενδιαφέρουσες θεωρίες του υποστηρίζει ότι κάθε άνθρωπος αποτελείται από μία ‘‘σκάλα εαυτών’’. Όταν κάποιος ανέρχεται σε αυτή την συνειδησιακή κλίμακα, η αντίληψή του για την πραγματικότητα και η αποτελεσματικότητα χειρισμού αυτής διευρύνεται εκπληκτικά. Όμως, υπάρχει και η κατώτερη περιοχή συνειδητότητας για τον καθένα μας, την οποία δυστυχώς έχουμε συνηθίσει να χρησιμοποιούμε περισσότερο, που την ονομάζει ‘‘το ρομπότ’’.

Όπως γράφει ο Γουίλσον: «ονομάζω ‘‘ρομπότ’’ τον υποσυνείδητο υπηρέτη που εκτελεί κάθε αυτόματη εργασία της καθημερινής ζωής. Το ‘‘ρομπότ’’ είναι που πληκτρολογεί αυτή την σελίδα για λογαριασμό μου, ενώ ο ‘‘πραγματικός εαυτός’’ μου σκέφτεται τί θα γράψει. Καθώς κουράζομαι, το ρομπότ αναλαμβάνει όλο και περισσότερες λειτουργίες και η πραγματικότητα ολόγυρά μου γίνεται όλο και πιο θολή. Όταν η εσωτερική μου πίεση είναι χαμηλή, το ρομπότ κυριαρχεί στην συνείδηση και η ζωή γίνεται εξωπραγματική. Αν δεχτώ περαιτέρω πιέσεις αντί να έχω το περιθώριο να χαλαρώσω, το άγχος μου κλιμακώνεται σε πανικό – είναι το ρομπότ που το γκάζι του έχει κολλήσει στο τέρμα».

Σε αυτήν την περίπτωση, μπορούμε να πούμε ότι το βασικό πρόβλημα έγκειται στην έμφυτη παθητικότητά μας, στην τάση μας να αφήνουμε το ‘‘ρομπότ’’ να ζει την ζωή μας για λογαριασμό μας. Επίσης, καθώς η ζωή μας διακατέχεται από την συνήθεια και τον αυτοματισμό, σπανίως εμφανίζεται η ανάγκη να αντλήσουμε περισσότερη ενέργεια από τα ζωτικά μας αποθέματα. Έτσι, η ενέργειά μας περιορίζεται από την συνήθεια και η καθημερινή μας ζωή κυριαρχείται βασικά από το ‘‘ρομπότ’’.

Με αυτό τον τρόπο ένας άνθρωπος μπορεί, θεωρητικά, να περάσει ολόκληρη την ζωή του σε ένα καθαρά ρομποτικό στάδιο, απλώς αντιδρώντας σε εξωτερικούς ερεθισμούς και διεκπεραιώνοντας τον βασικό του ‘‘προγραμματισμό’’. Όμως, αυτό το είδος αυτόματης αντίδρασης δύσκολα μπορεί να αποκληθεί ζωή και θυμίζει μάλλον αυτό που εννοούσε ο Τ.Σ. Έλιοτ όταν ρωτούσε «πού είναι η ζωή που χάσαμε ζώντας;». Η αλήθεια είναι ότι κατοικούμε σε μία μηχανή, η οποία ζει το μεγαλύτερο μέρος της ζωής για λογαριασμό μας, αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι είναι τόσο απορροφημένοι από τις καθημερινές τους ασχολίες που δεν έχουν επίγνωση αυτής της έλλειψης ελευθερίας. Το ρομπότ, ο τέλειος υπηρέτης μας, έχει γίνει τώρα ο κύριος υποστηρικτής της οκνηρίας μας. Η επιτυχία του ανθρώπου στην επίτευξη του αυτοματισμού έχει καταντήσει πλέον το βασικό εμπόδιο στην εξέλιξή του.

Οι μηχανές του Γκουρτζίεφ

Ο Γεώργιος Γκουρτζίεφ θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ως ένας από τους σημαντικότερους πνευματικούς δασκάλους του 20ου αιώνα. Με τις ιδέες του πρόσφερε έναν καινούριο δρόμο για την αρμονική εσωτερική ανάπτυξη του ανθρώπου, επηρεάζοντας πάρα πολλούς συγγραφείς, λόγιους, καλλιτέχνες, φιλοσόφους, αλλά και απλούς ανθρώπους.

Σύμφωνα με τον Γκουρτζίεφ, ο άνθρωπος στην συνηθισμένη του κατάσταση μοιάζει με μια μηχανή που ελέγχεται από εξωτερικές επιδράσεις. Και δεν εμφανίζει την δυνατότητα να αντισταθεί σε αυτές τις εξωτερικές επιδράσεις, την δυνατότητα να τις διακρίνει μεταξύ τους, ούτε και να μελετήσει τον εαυτό του ξέχωρα από αυτές. Καθώς ο άνθρωπος ‘‘βλέπει’’ τον εαυτό του σε μία διαρκή κίνηση, έχει βαθιά ριζωμένη την πεποίθηση ότι είναι ελεύθερος να πηγαίνει όπου θέλει, ότι μπορεί να κινείται κατά την επιθυμία του, ενώ στην πραγματικότητα αντιδρά μηχανικά σε όλα. Η ιδέα ότι ο άνθρωπος χαρακτηρίζεται από συγκεκριμένη, προσωπική θέληση είναι μία ψευδαίσθηση.

Η συνηθισμένη συνείδηση, λέει ο Γκουρτζίεφ, είναι καθαρά μηχανική. Δεν είναι σωστό να λέμε «εγώ σκέφτομαι», αλλά θα ήταν ακριβέστερο να λέμε «αυτό σκέφτεται». Ο άνθρωπος δεν μπορεί να κινηθεί, να σκεφτεί ή να μιλήσει με δική του πρωτοβουλία, γιατί δεν γνωρίζει πραγματικά τον εαυτό του. Έτσι, είναι μια μαριονέττα που αόρατοι σπάγγοι την τραβούν από δω και από κει. Μοιάζει περισσότερο με έναν δίσκο γραμμοφώνου του οποίου η βελόνα έχει κολλήσει, κι έτσι επαναλαμβάνει την ίδια φράση ξανά και ξανά αντί να συνεχίσει να παίξει ολόκληρη την συμφωνία.

Ωστόσο, είναι μέσα στις δυνατότητες του ανθρώπου να ‘‘ξυπνήσει’’. Να αντιληφθεί ότι κοιμάται, ότι ζει μηχανικά, έρμαιο των συγκυριών και των εσωτερικών του αντιδράσεων. Τότε θα αρχίσει να καταλαβαίνει πως ό,τι σκέφτεται, λέει και κάνει είναι σκέψεις, λόγια και πράξεις ενός ‘‘μηχανικού’’ ανθρώπου, και το ίδιο συμβαίνει με τα συναισθήματά του, όπως η λύπη, η χαρά κτλ. Στην πραγματικότητα, δεν γνωρίζουμε τους εαυτούς μας, δεν γνωρίζουμε γιατί κάνουμε τα πράγματα που κάνουμε, όπως δεν γνωρίζουμε γιατί δεν κάνουμε τα πράγματα που δεν κάνουμε. Ο άνθρωπος έχει εφεύρει πολλές μηχανές και ξέρει ότι μια πολύπλοκη μηχανή απαιτεί πολύ χρόνο προσεκτικής μελέτης προτού μπορέσει να την χρησιμοποιήσει αποτελεσματικά. Κι όμως, αγνοεί να εφαρμόσει αυτή την γνώση στον εαυτό του, και ας είναι ο ίδιος η πιο πολύπλοκη μηχανή απ’ όλες όσες έχει εφεύρει.

Τελικά, μόνο όταν η ζωή πάψει να αντιμετοπίζεται μηχανικά, μόνο όταν ο άνθρωπος γίνει συνειδητός στον εαυτό του, θα μπορέσει να αντιληφθεί ότι είναι ένα ον ανολοκλήρωτο, που έχει όμως μια εν δυνάμει δυνατότητα, την δυνατότητα να αναπτύξει το Είναι του, μια δυνατότητα που απαιτεί αρκετή εξάσκηση και προσπάθεια.

Βιβλιογραφία
1. Philip K. Dick, ‘‘Εναλλακτικές Πραγματικότητες’’, εκδ. Αρχέτυπο
2. Colin Wilson, ‘‘Μυστήρια’’, εκδ. Αρχέτυπο
3. Πήτερ Ουσπένσκι, ‘‘Αναζητώντας τον Κόσμο του Θαυμαστού’’, εκδ. Πύρινος Κόσμος
4. Πήτερ Ουσπένσκι, ‘‘Διαλέξεις πάνω σε μια Νέα Ψυχολογία’’, εκδ. Σπαγειρία

2011-09-05T05:22:00.000-07:00

Είχα ακούσει μονάχα το όνομα του Ε.Τ.Α. Χόφμαν και διαβάσει κάποια, πολύ λίγα, μικρά αποσπάσματα από έργα του σε κάποια περιοδικά, μέχρι που ένας φίλος μού δώρισε μια μέρα ένα μικρό βιβλίο (εκδόσεις Οδυσσέας, 1998), αγορασμένο από το Παζάρι της Κλαυθμώνος, που περιείχε τρεις ιστορίες αυτού του περίφημου, Ρομαντικού συγγραφέα του φανταστικού. Η θεματολογία του Χόφμαν και η διεισδυτικότητα της προσέγγισής του σε αυτήν με ξάφνιασε ευχάριστα, και έπειτα ακολούθησε μία - εξίσου πάντα ευχάριστη - συγχρονικότητα γεγονότων μέσα από μία αλυσίδα βιβλίων...

Ένα άρθρο εξ' ολοκλήρου αφιερωμένο στον ''Αμμάνθρωπο'' γράφτηκε για την ''Φανταστική Λογοτεχνία'' της Φ.ΛΕ.ΦΑ.ΛΟ. Ενώ το άρθρο που ακολουθεί με τίτλο ''Το Φανταστικό στην Λογοτεχνία: από τον Χόφμαν στον Κάφκα'' γράφτηκε για το λογοτεχνικό περιοδικό Litteraterra, που το 4ο τεύχος του ήταν αφιερωμένο στο θέμα ''Φαντασία και Πραγματικότητα - Οι Πύλες της Αντίληψης''.

Απ' όσο ξέρω, είναι από τις ελάχιστες φορές, στην ελληνική βιβλιογραφία, που δίνεται συγκεκριμένα τόση προσοχή στο έργο του Ε.Τ.Α. Χόφμαν. Αξίζει όμως να τον ξαναθυμηθούμε, να τον προσέξουμε, να ξαναεκδόσουμε τα έργα του...

«Το μάτι μισοβλέπει, η φαντασία ολοκληρώνει»
Θεόφιλος Γκωτιέ

Τον 18ο αιώνα, τα μεσαιωνικά μυθιστορήματα ρομαντισμού και μυστηρίου θα βρουν την ολοκλήρωσή τους στο λεγόμενο γοτθικό μυθιστόρημα, που θα καθιερωθεί γρήγορα ως επιτυχημένη λογοτεχνική φόρμα. Ως αφετηρία θεωρείται το Κάστρο του Οτράντο του Οράτιου Ουόλπολ, το οποίο θα γνωρίσει τεράστια διάδοση και πολλούς μιμητές σε ολόκληρη την Ευρώπη. Στα δραματουργικά εργαλεία αυτών των μυθιστορημάτων κυριαρχούσε μια πληθώρα τυπικών χαρακτηριστικών και λογοτεχνικών συμβάσεων, όπως το αρχαίο γοτθικό κάστρο με τον τεράστιο όγκο του, οι δαιδαλώδεις εγκαταλειμμένες πτέρυγες με τις κρυφές κατακόμβες, τα γκροτέσκα στοιχειώματα και οι ανατριχιαστικοί θρύλοι, ενώ για να δημιουργηθούν οι κατάλληλες εντυπώσεις στους αναγνώστες χρησιμοποιούνταν μία ατελείωτη σειρά από σκηνικά βοηθήματα, όπως παράξενοι φωτισμοί, σβησμένες λάμπες, μουχλιασμένα χειρόγραφα, μεντεσέδες που τρίζουν και κινούμενες ταπισερί.

Όμως, καθώς το γοτθικό σκηνικό θα δίνει την σειρά του στο ρομαντικό κίνημα, θα αρχίσουν να εμφανίζονται έργα που θα ξεφεύγουν από αυτά τα εξωτερικά γοτθικά γνωρίσματα, χωρίς να αρνούνται πλήρως το γενικότερο πνεύμα αυτών των ιστοριών και τον τύπο των γεγονότων που περιγράφουν. Ο όρος Ρομαντισμός θα χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει μια συγκεκριμένη κατηγορία ψυχικών καταστάσεων, οι οποίες σύντομα θα πρωταγωνιστήσουν στην αισθητική του ρομαντικού κινήματος. Σε αυτά τα έργα, οι χαρακτήρες θα εμπλουτιστούν με έναν έντονο συναισθηματικό κόσμο, συχνά διαταραγμένο, και η προβληματική τους θα επικεντρωθεί σε εκείνες τις ασυνείδητες ενορμήσεις που καθορίζουν την συμπεριφορά των ηρώων. Αμφότερα αυτά τα στοιχεία θα έχουν ως αποτέλεσμα να αμφισβητηθεί η πληρότητα και το απόλυτο του δεδομένου απτού κόσμου και να εισέλθουν σε αυτόν νέες καταστάσεις, που τις ονομάζουμε φανταστικές, μιας άλλης πραγματικότητας, ενός άλλου επιπέδου ύπαρξης. Έτσι, ο φόβος και η αγωνία θα αποσπαστούν από την σφαίρα του συμβατικού και θα εξυψωθούν σε μία υπαρξιακή αναζήτηση, σε ένα φρικτό πεπρωμένο πάνω από την ίδια την ανθρωπότητα, αποκτώντας μια πρωτόγνωρη μυστικιστική διάσταση, ενώ τα όρια μεταξύ πραγματικού και φανταστικού θα διαρραγούν, δημιουργώντας έναν κόσμο όπου κυριαρχεί το όνειρο, η νοσταλγία, το ασυνείδητο, το μυθικό, το δαιμονικό και το θείο. Πρόκειται, κατά τη γνώμη μας, για μία θαυμαστή επανάσταση στον χώρο του πνεύματος, η οποία θα μεταγγιστεί με επιτυχία σε ορισμένα αξιομνημόνευτα λογοτεχνικά έργα.

Μία από τις σημαντικότερες μορφές αυτού του θαυμαστού κινήματος υπήρξε ο Βερολινέζος διηγηματογράφος Ε. Τ. Α. Χόφμαν. Κι επειδή ο χώρος ενός άρθρου δεν ανταποκρίνεται σε μία μακροσκελή περιγραφή όλων των αντίστοιχων έργων και συγγραφέων, ο Χόφμαν μπορεί να λειτουργήσει πολύ καλά ως εκπρόσωπος του συγκεκριμένου είδους. Θα χρησιμοποιήσουμε, λοιπόν, τρία από τα χαρακτηριστικότερα έργα του για να δούμε πώς αυτή η τάση για την αναζήτηση των ορίων της ύπαρξης πέρα από τα σύνορα της καθημερινής ζωής, η μυστική ένωση πραγματικότητας και φαντασίας, με τα οράματα της φαντασίας να φτάνουν μέχρι και την υπέρβαση των περιορισμών της πραγματικότητας, διατυπώθηκε στον χώρο της λογοτεχνίας.

Η ''Πριγκίπισσα Μπραμπίλα'' χαρακτηρίζεται από τον Χόφμαν ως ένα capriccio τοποθετημένο στην Ρώμη την περίοδο του καρναβαλιού. Ο Τζίλιο, ένας νεαρός ηθοποιός, ακούει από τον γερο-Τσελιονάτι πως η ωραιότερη όλων, η θεϊκή πριγκίπισσα Μπραμπίλα έχει εγκατασταθεί στο παλάτσο Πιστόγια και, στην προσπάθειά του να την διακρίνει, κυνηγώντας την, νομίζοντας πως τη μισοβλέπει μέσα στο πολύχρωμο καρναβάλι, την ερωτεύεται τρελά. «Θεϊκή Μπραμπίλα, θεϊκή Μπραμπίλα, η σκέψη μου είναι σε σένα, η σκέψη μου είναι στην ονειρική σου εικόνα!», αναφωνεί ενθουσιασμένος.

Το θέμα του έργου είναι ο σφοδρός έρωτας απέναντι σε μία εξιδανικευμένη εικόνα, όπου η ερωτική σαγήνη γρήγορα μετατρέπεται σε ερωτικό άγχος, με αποτέλεσμα η πραγματικότητα του ήρωα να παραμορφώνεται και τα όρια μεταξύ ονειρικού και πραγματικού, πνεύματος και ύλης, να αρχίζουν να διασαλεύονται. Να πώς περιγράφει ο Χόφμαν την αιθέρια εικόνα του πόθου: «μια θαυμάσια κεντήστρα, που ο καλός Θεός της χάρισε όμορφο κορμί, συμπαθητικό πρόσωπο και προπάντων την εσωτερική μαγική δύναμη που κάνει μια γυναίκα αληθινή γυναίκα… Η ίδια είναι το τρυφερό μυστικό της θηλυκότητας που τη μία με την εκθαμβωτική λάμψη πλούσιων χρωμάτων, την άλλη με το γλυκό φέγγος λευκών φεγγαραχτίδων, ροδόχρωμης ομίχλης, μαγεύει εσάς τους άντρες. Προσελκυσμένοι από επιθυμία και πόθο πλησιάζετε το θαυμάσιο μυστικό, κοιτάζετε τη δυνατή νεράιδα κάτω από τον μαγικό εξοπλισμό της. Δεν ισχύουν τότε θέσεις και τάξεις…»

Στην αρχή του δευτέρου κεφαλαίου, ο Χόφμαν διακόπτει την αφήγησή του για να απευθυνθεί προσωπικά στον αναγνώστη. Πρόκειται για μια τεχνική συνηθισμένη στα έργα εκείνης της εποχής, κι όσα διατυπώνονται εκεί μοιάζουν με μια προγραμματική δήλωση ολόκληρου του έργου.

«Υπομονετικέ μου αναγνώστη, πού και πού κατάφερα να συλλάβω και να δώσω μορφή σε κάποιες παραμυθένιες περιπέτειες, τη στιγμή ακριβώς που αυτές οι αιθέριες εικόνες του ερεθισμένου πνεύματος ήταν έτοιμες να χαθούνŸ όποιος είχε μάτια για κάτι τέτοια, τα έβλεπε πράγματι στην ζωή γι’ αυτό και τα πίστευε. Έτσι, εξακολουθώ να έχω το θάρρος να καταγίνομαι δημόσια με κάθε είδους παράξενα πλάσματα και με αρκετές τρελές εικόνες, να προκαλώ μάλιστα ακόμη και τους πλέον σοβαρούς ανθρώπους σ’ αυτήν την επεισοδιακά πολύχρωμη παρέα. Κι αυτό το θάρρος, πολυαγαπημένε μου αναγνώστη, μην το εκλάβεις ως θράσος αλλά ως μια συγχωρητέα προσπάθεια να σε βγάλω από τη στενότητα της καθημερινότητας και να σε διασκεδάσω, με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, σε ένα έδαφος ξένο, το οποίο τελικά αποτελεί τον περιφραγμένο χώρο ενός βασιλείου όπου κυριαρχεί το ανθρώπινο πνεύμα της αληθινής ζωής και ύπαρξης».

Σε αυτό το απόσπασμα, με ένα σχεδόν απολογητικό ύφος, ο Χόφμαν φαίνεται να υπερασπίζεται την «πραγματικότητα» των παράξενων πλασμάτων και των τρελών εικόνων. Όποιος είχε μάτια για κάτι τέτοια (ας κρατήσουμε αυτήν την λέξη, η οποία αναφέρεται έμμεσα στην έννοια της οπτική γωνίας), όποιος είχε κατάλληλα ερεθισμένο πνεύμα, τα έβλεπε πράγματι στην ζωή του και γι’ αυτό τα πίστευε. Δεν πρόκειται για μια παραξενιά του συγγραφέα, συνεχίζει ο Χόφμαν, αλλά για μια συγχωρητέα, ευεργετική προσπάθεια να αποσπαστεί ο νους μας από τη στενότητα της καθημερινής ζωής και να αντικρίσει την ευρύτερη, αληθινή επικράτεια του ανθρωπίνου πνεύματος.

Λίγο παρακάτω αναφέρεται χαρακτηριστικά: «Συχνά στη ζωή στεκόμαστε ξαφνικά μπρος στην ανοιχτή πόρτα ενός θαυμαστού μαγικού βασιλείου που μας επιτρέπει να ρίξουμε ματιές στο εσωτερικό του παντοδύναμου πνεύματος, του οποίου την πνοή διαισθανόμαστε γύρω μας… Δεν είδες ποτέ στη ζωή σου ένα παράξενο όνειρο που δεν το γέννησε το χαλασμένο στομάχι, το οινόπνευμα ή ο πυρετός; Δεν ένιωσες ποτέ ότι η μαγική εικόνα – που συνήθως σου μιλούσε μόνο μέσα από ασαφή προαισθήματα – σε μια παράξενη σύζευξη με το πνεύμα σου κατέλαβε όλο σου το είναι;»

Με αυτά τα λόγια ο Χόφμαν φαίνεται να αναγνωρίζει το φανταστικό ως μέρος του καθολικού πνεύματος που διαπερνά τα πάντα, πέρα και πίσω από τις εμφανείς υλικές εκδηλώσεις. Έτσι, το φανταστικό δανείζεται τις όψεις της ψυχικής πραγματικότητας και αποτελεί το αντικείμενο εκείνου του βλέμματος που είναι προικισμένο με μια διπλή λειτουργία: ν’ αποκρυπτογραφεί τα μυστικά τόσο του εξωτερικού όσο και του εσωτερικού χώρου. Πρόκειται δηλαδή για εκείνη την αόριστη πρόσληψη του αιθέριου κόσμου που μας περιβάλλει και που δεν μπορούμε να τον ανακαλύψουμε αν δεν περάσουμε σε συνθήκες μιας ιδιαίτερης όρασης.

Μάλιστα, από τη στιγμή που ο Τζίλιο θα εισέλθει στην περιοχή του φαντασιακού, θα χάσει από μπροστά του όλα τα στοιχεία του υλικού κόσμου. Η πραγματικότητα, στην πρότερή της μορφή, δεν έχει πλέον γι’ αυτόν καμία αξία, κι έτσι χάνει την ύπαρξή της.

«Όταν είσαι σε μία τέτοια ονειρική κατάσταση, πληγώνεις τα πόδια σου σε αιχμηρές πέτρες, ξεχνάς να βγάλεις το καπέλο σε σημαντικούς ανθρώπους, καλημερίζεις τους φίλους σου μες τ’ άγρια μεσάνυχτα, κουτουλάς στις πόρτες επειδή ξεχνάς να τις ανοίξεις πρώτα. Κοντολογίς, το πνεύμα φορά το σώμα σαν άβολο ρούχο που παραείναι φαρδύ, μακρύ και άκαμπτο».

Τελικά η λύση δεν μπορεί να επέλθει με την περιφρόνηση αυτής της νέας κατάστασης, το φανταστικό δεν πρέπει να υποτιμηθεί ούτε να αγνοηθεί. Αυτό που απαιτείται είναι μάλλον η συνειδητή διείσδυση σε αυτές τις περιοχές που η συνηθισμένη περιορισμένη μας αντίληψη έχει αποκλείσει. Η θεατρική τέχνη του Τζίλιο προσφέρει μία κατάλληλη αλληγορία γι’ αυτό: «στον μικρόκοσμο που λέγεται θέατρο έπρεπε να βρεθεί ένα ζευγάρι που εσωτερικά δεν εμψυχωνόταν μόνο από αληθινή φαντασία αλλά ήταν σε θέση να αναγνωρίσει αυτήν την ψυχική διάθεση αντικειμενικά, σαν σε καθρέπτη, και να την βγάζει προς τα έξω έτσι ώστε να επιδρά σαν μεγάλο θαύμα στον απέραντο κόσμο που περικλείει τον μικρόκοσμο του θεάτρου».

Ο ''Αμμάνθρωπος'' (ή ''Ζάντμαν'' κατά την ελληνική μετάφραση) αποτελεί ένα από τα πιο φημισμένα έργα του Χόφμαν. Πρόκειται για την ιστορία ενός νεαρού κι ευαίσθητου φοιτητή, του Ναθαναήλ, ο οποίος δεν μπορεί να απαλλαγεί από κάποιες συγκεκριμένες αναμνήσεις της παιδικής του ηλικίας. Τον απασχολεί ο θάνατος του πατέρα του κατά τη διάρκεια κάποιων περίεργων αλχημιστικών πειραμάτων, που εκτελούνταν με την βοήθεια ενός μυστηριώδους συντρόφου. Αυτά τα πειράματα γίνονταν συνήθως τη νύχτα, και η μητέρα του φρόντιζε να τον στέλνει γρήγορα για ύπνο φοβερίζοντάς τον με τη μορφή του Ζάντμαν, ενός μπαμπούλα των παραμυθιών. Όταν ρωτά τη γριά παραμάνα, εκείνη τον πληροφορεί πως πρόκειται για ένα φοβερά κακό πνεύμα που ρίχνει άμμο στα μάτια των παιδιών για να τους τα αφαιρέσει και να ταΐσει με αυτά τα δικά του παιδιά. Και τα πράγματα θα γίνουν χειρότερα όταν ένα βράδυ ο μικρός Ναθαναήλ διεισδύσει στο αλχημιστικό εργαστήριο όπου ο συνεργάτης του πατέρα του θα απειλήσει να του κάψει τα μάτια με τη στάχτη από την αναμμένη εστία. Αρκετά χρόνια αργότερα, βρίσκουμε τον ήρωα ν’ αναγνωρίζει αυτόν τον φρικτό άνθρωπο στο πρόσωπο ενός πλανόδιου πωλητή, που θα τον πλησιάσει για να του πουλήσει «όμορφα μάτια», δηλαδή κιάλια για να βλέπει μακριά. Με αυτά τα κιάλια, και με τη συνδρομή του διαταραγμένου πλέον πνεύματός του, ο Ναθαναήλ θα μπλεχτεί σε ακόμη πιο σκοτεινές περιπέτειες.

Έτσι, αν στην Πριγκίπισσα Μπραμπίλα ο ερωτικός πόθος είναι η αφορμή για να διαταραχθεί η πραγματικότητα του ήρωα, στον Αμμάνθρωπο το ίδιο αποτέλεσμα επιτυγχάνεται με την υποψία ενός αρχέγονου κακού. Η αίσθηση του αλλόκοτου προκαλείται από το αίσθημα αβεβαιότητας σχετικά με μια συγκεκριμένη μορφή: είναι ο θρυλικός Ζάντμαν δημιούργημα της φαντασίας ή είναι κάτι που έχει προσβάσεις στην πραγματική ζωή; Πού αρχίζει ο μύθος και πού η πραγματικότητα; Ή μήπως υφίστανται εξίσου και τα δύο, ως ισότιμα μέρη, στην ψυχική ζωή του ήρωα;

Σε αυτό το έργο παρακολουθούμε τον νεαρό Ναθαναήλ να μην μπορεί να απαλλαγεί από τη φοβερή εικόνα της παιδικής του ηλικίας, που έρχεται σε αυτόν από τα βάθη των αιώνων καθώς αποτελεί πολιτιστική κληρονομιά της ανθρωπότητας, και να μπερδεύεται ακόμη περισσότερο όσο βλέπει τον μύθο να αποκτά ερείσματα στην πραγματική του ζωή. Με αυτόν τον τρόπο, η φαντασία αρχίζει να αποκτά μεγαλύτερη σημασία γι’ αυτόν απ’ ό,τι η μέχρι τότε φαινομενική του πραγματικότητα.

«Ο Ζάντμαν με είχε βάλει στην τροχιά του παράξενου, της περιπέτειας που τόσο εύκολα φωλιάζει στην παιδική ψυχή. Τίποτα δεν μου άρεσε περισσότερο από το να ακούω ή να διαβάζω τρομαχτικές ιστορίες με στοιχειά, μάγισσες, νάνους, κτλ. Αλλά υπεράνω όλων ήταν πάντοτε ο Ζάντμαν, που με κιμωλία ή κάρβουνο του έδινα τις πιο παράξενες κι απωθητικές μορφές και τον ζωγράφιζα παντού, σε τραπέζια, ντουλάπες και τοίχους... Μαζί με την περιέργεια μεγάλωνε και το θάρρος να γνωρίσω επιτέλους αυτόν τον Ζάντμαν».

Εκείνο το χαρακτηριστικό που βλέπουμε να διαπερνά ολόκληρο αυτό το έργο του Χόφμαν είναι πάλι το ζήτημα της οπτικής γωνίας, της συγκεκριμένης ματιάς πάνω στα πράγματα. Ο Αμμάνθρωπος είναι ένας μπαμπούλας για τα μάτια των παιδιών, τα μάτια του μικρού Ναθαναήλ θα κινδυνέψουν από την αναμμένη εστία, ο μεσόκοπος πωλητής, που θα του ξυπνήσει τις παλιές του φοβίες, θα του πουλήσει όμορφα κιάλια για τα μάτια του. Τελικά, διαπιστώνουμε ότι το βλέμμα του ήρωα ορίζεται από την ικανότητά του να διχάζεται ανάμεσα στο «σαρκικό μάτι» ως όργανο της εξωτερικής όρασης και το «μάτι της ψυχής» που είναι ικανό να αντιλαμβάνεται τα εσωτερικά οράματα. Αυτό το χάρισμα της διττής ενόρασης εμπλουτίζει το πραγματικό με τη διάσταση του φαντασιακού, με την έννοια μιας αναπαράστασης που αποκαλύπτει την ευλογοφάνειά της σ’ έναν χώρο ανοιχτό στην επικοινωνία μεταξύ του εσωτερικού και του εξωτερικού. Κι έτσι, για ακόμη μια φορά, το φανταστικό δεν ταυτίζεται με το μη πραγματικό αλλά φαίνεται να αποτελεί μέρος ενός ευρύτερου κόσμου, που περιλαμβάνει και τις ψυχικές εντυπώσεις της ανθρωπότητας.

Στην ''Αδελφότητα του Σεραπίωνα'', το τελευταίο έργο στο οποίο θα αναφερθούμε, ο Χόφμαν θα δημιουργήσει το απόλυτο σύμβολο του φανταστικού. Ο Σεραπίων ήταν κάποτε ένας άριστος ποιητής, διάσημος για τη δύναμη της φαντασίας του, η οποία όμως τελικά θα θριαμβεύσει πάνω στην πραγματική του ζωή. Ζώντας σαν ερημίτης, αποκλειστικά μέσα στα δημιουργήματα της φανταστικής του ζωής, ο Σεραπίων θα ελκύσει γύρω του έναν κύκλο μαθητών, ποιητών και μουσικών, οι οποίοι συγκεντρώνονται για να παρουσιάσουν περιοδικά ο καθένας το έργο του και να κρίνουν κατά πόσο αυτό ανταποκρίνεται στην αρχή του «Σεραπιωνισμού». Όπως αναφέρεται χαρακτηριστικά:

«Είναι άχρηστο για έναν ποιητή να μας κάνει να πιστέψουμε κάτι που δεν πιστεύει ο ίδιος επειδή δεν το έχει δει ποτέ. Εάν ο ποιητής δεν είναι αυθεντικός οραματιστής, τότε τί μπορεί να είναι οι χαρακτήρες του; Όμως, ο ερημίτης σου ο Σεραπίων ήταν αληθινός ποιητής. Είχε δει όντως αυτά που περιέγραφε και γι’ αυτό επηρέαζε την καρδιά και την ψυχή των ανθρώπων».

Όταν κάποια στιγμή ο αφηγητής λέει στον Σεραπίωνα πως είναι τρελός, ο ερημίτης του απαντά πως εκείνος είναι που αυταπατάται καθώς ο κόσμος «εκεί έξω» υπάρχει στην πραγματικότητα μόνο μέσα στο μυαλό μας, επομένως πώς μπορεί να αποδείξει κανείς πως αυτό που βρίσκεται στο μυαλό του είναι πιο αληθινό από εκείνο που υπάρχει στο μυαλό ενός άλλου; Η αλήθεια του πραγματικού ή του φανταστικού, λοιπόν, αποτελεί απλώς το αντικείμενο μιας πίστης, μιας πεποίθησης που ξεφεύγει της συλλογιστικής πορείας της λογικής και αντιστοιχεί περισσότερο στη συναισθηματική συμμετοχή του ανθρώπου.

Σήμερα, χρησιμοποιώντας μια πιο σύγχρονη ορολογία, θα μπορούσαμε να αναπτύξουμε την θεωρία του Σεραπίωνα ως εξής : αυτό που ονομάζουμε «αληθινό κόσμο» είναι κάτι που βρίσκεται σε μια θεμελιώδη κατάσταση ενεργειακού επιπέδου, η συνηθισμένη καθημερινή μας πραγματικότητα, ενώ ο λεγόμενος «φανταστικός κόσμος» είναι κάτι που συνήθως βρίσκεται σε εικονική κατάσταση, αλλά με την προσθήκη κατάλληλης ενέργειας, δηλαδή μέσω της κατάλληλης προσοχής ή ερεθισμού ή συναισθηματικής συμμετοχής, μπορεί να διεγερθεί σε ένα άλλο επίπεδο, κι από σκιώδης κόσμος που ήταν πριν να γίνει απόλυτα πραγματικός. Η μετάβαση από αυτόν τον κόσμο σε κάποιον άλλο είναι, σε τελική ανάλυση, θέμα «ενέργειας», ώστε να ξυπνήσουν οι μυστικές και ξεχασμένες εκείνες αισθήσεις που θα μας επιτρέψουν να δούμε πράγματα τα οποία, παρόλο που υπήρχαν ήδη, προηγουμένως ήταν αθέατα για εμάς. Έτσι, το ζητούμενο δεν είναι αν κάτι είναι «εικονικό» ή «πραγματικό», αλλά το να βρεις την αναγκαία ενέργεια που θα το κάνει «πραγματικό» για σένα.

Καταλήγοντας, με όσα έχουμε αναφέρει, δεν θα ήταν υπερβολή αν λέγαμε πως με το έργο του ο Χόφμαν συνέβαλλε καθοριστικά σε εκείνη την επαναστατική αλλαγή που παρατηρήθηκε για πρώτη φορά μέσα από τις ιδέες και τα έργα του 19ου αιώνα. Είναι τότε που η φαντασία παύει να αποτελεί απλώς έναν τρόπο απόδρασης από την πραγματικότητα (κάτι ψεύτικο που αντίκειται στο αληθινό) και γίνεται ένας τρόπος δημιουργίας πραγματικότητας (κάτι εναλλακτικό που διεκδικεί μία ισονομία ύπαρξης). Ο Ε.Τ.Α. Χόφμαν, μαζί με τον Ουίλλιαμ Μπλέικ και άλλους σημαντικούς λόγιους και συγγραφείς της εποχής, συνέβαλαν αποφασιστικά στο να προκαλέσουν μία από τις μεγαλύτερες ρήξεις στην ιστορία της ανθρωπότητας, εισάγοντας την ιδέα πως η φαντασία είναι ο πραγματικός κι αιώνιος κόσμος, στον οποίο καλούμαστε να ζήσουμε αληθινά, πως πρόκειται για μία μαγική δύναμη που, σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί ακόμη και να υπερβεί την πραγματικότητα του υλικού κόσμου.

Σε αυτά τα τρία έργα του Χόφμαν, στα οποία ρίξαμε αναγκαστικά μία σύντομη ματιά, μπορούμε να διακρίνουμε εκείνο που αποτέλεσε τον μεγαλύτερο πόθο αλλά και τον βαθύτερο σκοπό της δημιουργίας τους, που δεν ήταν άλλος από το να εμβαθύνουν σε αυτό που ονομάζουμε «πραγματικό». Εντάσσονται στα έργα εκείνης της εποχής που έθεσαν για πρώτη φορά το πρόβλημα της εσωτερικής πραγματικότητας και υποστήριξαν ότι οι σκέψεις, τα συναισθήματα και τα όνειρα έχουν ισότιμα την ικανότητα να στέκονται μέσα στη ζωή και να την επηρεάζουν.

Αυτό το ρεύμα σκέψης και δημιουργίας, όμως, δεν χάθηκε με το πέρασμα των χρόνων. Το συναντάμε ξανά στα μεγάλα μυθιστορήματα του 20ου αιώνα, με κυριότερους ίσως εκπροσώπους τα έργα του Φραντς Κάφκα. Ο Κάφκα καταγράφει με απίστευτη ενάργεια όλες εκείνες τις παραμορφώσεις της πραγματικότητας, οι οποίες, ακόμη κι αν δεν έχουν αναδυθεί πλήρως στην συνείδηση, αποτελούν τον εναγώνιο κόσμο των ηρώων του. Οι αφηγήσεις του προχωρούν το φαντασιακό ένα βήμα πιο πέρα, καθώς αυτό που τις χαρακτηρίζει είναι η παντελής απουσία έκπληξης για οποιοδήποτε ανήκουστο, παράξενο συμβάν. Ο κόσμος είναι το ίδιο πλάγιος, παραθλασμένος, αντεστραμμένος, με το βλέμμα που τον αντικρίζει. Τελικά, η φανταστική αφήγηση αποτελεί μία φυσική συνθήκη για τον Κάφκα, αφού ο κόσμος είναι ολότελα αλλόκοτος από μόνος του και ο άνθρωπος το πιο φανταστικό ον μέσα σε αυτόν. «Κι η λογική μας, που έπρεπε να ξαναστήνει όρθιο τον αναποδογυρισμένο κόσμο, κυριεύεται από αυτόν τον εφιάλτη και γίνεται και η ίδια φανταστική», όπως σημειώνει. Αυτή η αμφίσημη εντύπωση νομίζω πως αντιπροσωπεύει και την πεμπτουσία της λογοτεχνίας: εκείνης που αντιστρατεύεται την αξίωση της μοναδικής αντιπροσώπευσης της πραγματικότητας και που δεν περιγράφει μόνο ό,τι είναι, αλλά δείχνει επίσης και τις ουτοπικές δυνατότητες που πνίγονται και μαραίνονται στην καθημερινή ζωή.

- Βιβλιογραφία -
1. Έρνστ Τέοντορ Αμαντέους Χόφμαν. Πριγκίπισσα Μπραμπίλα. Μετάφραση: Ιάκωβος Κοπερτί. Αθήνα: εκδόσεις Οδυσσέας, 1998.
2. Χάουαρντ Φίλλιπς Λάβκραφτ. Υπερφυσικός Τρόμος στην Λογοτεχνία. Μετάφραση: Γιώργος Μπαρουξής. Αθήνα: εκδόσεις Αίολος, 2008.
3. Θεόφιλος Γκωτιέ. Αρρία Μαρκέλλα και άλλα φανταστικά διηγήματα. Μετάφραση: Έφη Γιαννοπούλου. Αθήνα: εκδόσεις Άγρα, 2001.
4. Τσβετάν Τοντορόφ. Εισαγωγή στη φανταστική λογοτεχνία. Μετάφραση: Αριστέα Παρίση. Αθήνα: εκδόσεις Οδυσσέας, 1991.
5. Σίγκμουντ Φρόυντ. Το ανοίκειο. Μετάφραση: Έμη Βαϊκούση. Αθήνα: εκδόσεις Πλέθρον, 2009.

2011-07-11T04:08:00.000-07:00

Καθώς θυμήθηκα κάτι που είχα διαβάσει σε ένα παλαιότερο τεύχος περιοδικού και το ξεφύλλιζα για να βρω την συγκεκριμένη αναφορά, έπεσα πάνω σε μια δημοσιευμένη ιστοριούλα μου εκεί. Είχα την εντύπωση ότι άφηνε ανάμεικτα συναισθήματα, αλλά τελικά μου άρεσε.

Καλό καλοκαίρι, λοιπόν, με… την μουσική εκεί έξω…

Όπως συνέβαινε μερικές φορές, από λανθασμένους χειρισμούς του Ενεργειακού Κέντρου Ημερήσιας Φροντίδας, το πέρασμα εκείνης της μέρας από το μεσημέρι στο απομεσήμερο κι έπειτα στο απόγευμα έγινε ξαφνικά κι απότομα, χωρίς ενδιάμεσα στάδια και προειδοποιήσεις. Από την μία στιγμή στην άλλη, ο ουρανός θάμπωσε, ο ήλιος έγινε πορτοκαλής και μία γλύκα απλώθηκε παντού, μία ουσία ονείρου, που έμπαινε στα σπίτια των ανθρώπων και χάιδευε πρωτόγνωρα τις καρδιές τους.

Ο Θωμάς, κλεισμένος καθώς ήταν όλη μέρα στο δωμάτιό του, με τα χέρια στο πιάνο, είδε μια πορτοκαλή χαραγή να σχηματίζεται μισή στο κατασκευασμένο από συνθετικό μέταλλο έπιπλο και μισή στον γαλάζιο τοίχο. Σταμάτησε απαλά τις κινήσεις του, γύρισε το κεφάλι προς το παράθυρο και κοίταξε έξω. Δεν μπορούσε να καταλάβει αν οφειλόταν στην ευαισθησία της στιγμής ή στην ξαφνική μετάπτωση της ημέρας, αλλά ένιωσε μια έντονη αίσθηση πρωτόγνωρου σε αυτό που αντίκριζε. Σαν να έβλεπε τον κόσμο με καινούρια μάτια, και ήξερε πολύ καλά πόσο καιρό είχε να το νιώσει αυτό...

Μόλις λίγες στιγμές πριν, τα δάχτυλά του κινούνταν απαλά πάνω στο κλαβιέ του πιάνου. Ένιωθε ήρεμος και χαλαρωμένος, η πλάτη του ήταν ίσια και οι ώμοι του βρίσκονταν σε ευθεία γραμμή, με το τακούνι του παπουτσιού του κρατούσε τον ρυθμό. Είχε αρχίσει αυτοσχεδιάζοντας να συνδυάζει νότες και συγχορδίες, να σχηματίζει μουσικές φράσεις, να δημιουργεί μια σύνθεση. Κι ενώ κρατούσε τα μάτια του κλειστά, με το μυαλό του έβλεπε μορφές να ξεπετάγονται μέσα από το κλαβιέ του πιάνου, έγχρωμες παρουσίες με μαγική υπόσταση, που φτερούγιζαν προς το ταβάνι. Φανταζόταν τις μορφές αυτές να ελευθερώνονται στον αέρα μέσα από το έπιπλο, να κυματίζουν ελεύθερα, κι έπειτα να σμίγουν μεταξύ τους, να αγκαλιάζονται, να ενώνονται και να χωρίζουν, να χορεύουν ανεβαίνοντας προς την οροφή και να μην είναι ποτέ οι ίδιες. Σε αυτόν τον ψεύτικο κόσμο, κι ωστόσο τον μόνο αληθινό εκείνη την στιγμή, ο Θωμάς είχε νιώσει απόλυτα ευτυχής, μέχρι που άνοιξε τα μάτια του – μια στιγμή μόνο αρκούσε – μέχρι που άνοιξε τα μάτια του και το είδε… Τότε βρέθηκε να κοιτά έξω από το παράθυρο παραλυμένος, κι ήταν ίσως η πρώτη φορά τα τελευταία χρόνια που ένιωθε πως η ‘‘μουσική’’ έξω από το τζάμι, εκεί έξω, ήταν καλύτερη από την δική του.

Η μουσική μες το δωμάτιο σταμάτησε. Ο Θωμάς σηκώθηκε και με αργά βήματα προχώρησε προς την μεριά του παραθύρου, που κάλυπτε το μεγαλύτερο μέρος ενός από τους τοίχους κι έβγαινε λίγα μέτρα προς τα έξω, σχηματίζοντας μια μικρή τζαμαρία. Στην αρχή πλησίαζε προς έναν φασματικό του εαυτό, που περιβαλλόταν καθρεπτιζόμενος από το μεταλλικό πλαίσιο του τζαμιού, κι έπειτα βρέθηκε πλημμυρισμένος από το εξωτερικό τοπίο, λουσμένος στο αχνό φως της ημέρας που έφτανε στο τέλος της. Ένας ροδοκόκκινος ουρανός, ένας ήλιος στην δύση του, μερικές ουρές από σύννεφα κι οι φλογισμένες στέγες των άλλων σπιτιών, σαν μαγικά χαλιά που αιωρούνταν πάνω από το έδαφος. Ήταν τόσο όμορφα που ευχήθηκε να μη έπεφτε ξαφνικά το σκοτάδι, να μην βυθίζονταν όλα απότομα μες την μαυρίλα, να μην έκαναν πάλι λάθος σε αυτό το σημείο…

Oι τεχνικοί του Ενεργειακού Κέντρου Ημερήσιας Φροντίδας, όμως, δεν διέφεραν από όλους τους υπόλοιπους δημοσίους υπαλλήλους. Περιορίζονταν στο να διεκπεραιώνουν βαριεστημένα την υπηρεσία τους, χωρίς κανένα ιδιαίτερο μεράκι για αυτό που έκαναν, παρόλο που ο Θωμάς πίστευε πως το έργο τους θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ισότιμο με αυτό των καλλιτεχνών. Για εκείνους ήταν απλώς κουμπιά και μηχανήματα, και οι υπολογιστές ήταν τόσο τέλειοι που το αποτέλεσμα αρκούσε από μόνο του όσο άγαρμπα κι αν επιτελούνταν.

Τώρα, καθηλωμένος μπροστά στο παράθυρο, προσπαθώντας να συλλάβει την ομορφιά της εικόνας που καθρεπτιζόταν στα μάτια του, ο Θωμάς έφερνε στο νου του τα λόγια των επιστημόνων, που είχαν προσπαθήσει να ξαναστήσουν τον κόσμο στα πόδια του και να περισώσουν ό,τι μπορούσε να σωθεί :

«η δόνηση είναι η βάση ολόκληρου του εκδηλωμένου κόσμου, αλλά και η απαρχή της δημιουργίας… η βάση της δομής της πραγματικότητας που αντιλαμβάνονται οι ανθρώπινες αισθήσεις είναι ένας κόσμος που δονείται και ανταλλάσσει πληροφορίες μέσω κραδασμών, ταλαντώσεων ενέργειας σε διαφορετικά πεδία κι επίπεδα… διαχέοντας προς την αδρανή ύλη παλμικές δονήσεις ήχου που την ξυπνούν μπορούμε να αναπαραστήσουμε τον κόσμο…».

Θυμόταν ακόμη από το σχολείο τον βασικό κανόνα της Νέας Φυσικής :

«Το ανύπαρκτο κυμαίνεται και η κύμανσή του το καθιστά υπαρκτό. Κι επειδή ο παρατηρών νους διαμορφώνει την κύμανση, η πραγματικότητα που προκύπτει είναι τελικά προϊόν του νου».

Οι άνθρωποι δεν χρειάζονταν πια τις υλικές δυνάμεις για να μεταβάλλουν τον κόσμο. Άλλωστε δεν είχαν απομείνει και πολλά πράγματα από αυτόν. Όλο το βάρος είχε πέσει στους επιστήμονες, που επέλεξαν απλά να επιδράσουν στα ίδια τα κύματα που επεξεργάζεται ο νους, να χρησιμοποιήσουν τους όρους του δικού του παιχνιδιού, προκαλώντας επιλεκτική ενεργοποίηση ψυχονευρικών κέντρων. Έτσι, κατάφεραν να προσφέρουν μία νέα ελπίδα για έναν σταθερό ανθρώπινο κόσμο, για όσο άντεχε κι αυτή…

Ο Θωμάς θυμόταν πως είχε πολλά χρόνια να γευτεί μια τέτοια συγκίνηση, που να μην οφείλεται αποκλειστικά στον εσωτερικό του κόσμο αλλά σε κάτι εξωτερικό. Διατηρούσε ακόμη μερικές αναμνήσεις από τα παιδικά του χρόνια, όπου είχε την τύχη ή την ατυχία να προλάβει τον παλιό κόσμο, όπως ήταν κάποτε. Θυμόταν μια εκδρομή με τους γονείς του μέσα από το δάσος. Μια νυχτερινή κατασκήνωση σε κάποια λίμνη. Το σπίτι του παππού του στην εξοχή. Ναι, διατηρούσε ακόμη κάποιες αναμνήσεις : η μυρωδιά του νοτισμένου χώματος, η αύρα των βουνών, η σιωπή της νύχτας, το παραμιλητό των αηδονιών μέσα στα φυλλώματα, ένας αδύναμος ήλιος να ζωγραφίζει περίτεχνα τον βραδινό ορίζοντα στην ανατολή του…

Σε εκείνη την εκδρομή, ο Θωμάς είχε διαπιστώσει πόσο περίεργος άνθρωπος ήταν ο παππούς του. Ίσως το μέρος όπου έμενε, ένας Πρότυπος Σταθμός Φυσικής Διατήρησης, να τον είχε επηρεάσει. Του άρεσε να πεζοπορεί για ώρες μέσα στους εξωτικούς δρόμους, κι έλεγε πως ορισμένα βράδια άκουγε τραγούδια να έρχονται από μακριά. Ο Θωμάς θυμόταν τα λόγια του, μια βραδιά μες την ησυχία του σπιτιού : « από καιρό σε καιρό ακούω μελωδίες, τέτοιες που δεν έχω ξανακούσει ποτέ, να έρχονται μέσα από το δάσος, λες και τραγουδούν χοροί αγγέλων… έρχονταν από μακριά μουσικοί ήχοι, σε καθαρούς ή διακριτούς τόνους, αλλά ωστόσο απερίγραπτοι. Φαντασιωνόμουν άραγε ή ήταν πραγματικοί ; ».

Αλλά τώρα μια φευγαλέα σκιά πέρασε από το πρόσωπό του, καθώς σκέφτηκε πως δεν υπήρχε τίποτα πλέον από όλα αυτά. Εκείνη η εποχή είχε περάσει ανεπιστρεπτί. Oι άνθρωποι ζούσαν πια προφυλαγμένοι μέσα στις τεράστιες κυψέλες τους, με μία εικονική πραγματικότητα να τους περιβάλλει.

Η ώρα περνούσε και η εικόνα έξω από το τζάμι βυθιζόταν στο σκοτάδι. Ο Θωμάς άρχισε να αισθάνεται μπερδεμένος, όπως την στιγμή που δεν ξέρεις αν έχεις ξυπνήσει ή αν ονειρεύεσαι ακόμη. Κάτι εξωτερικό… Ο εσωτερικός του κόσμος… Οι τεχνικοί του Ενεργειακού Κέντρου Ημερήσιας Φροντίδας φαίνεται πως τα είχαν καταφέρει απόψε. Στο τέλος ο Θωμάς κουράστηκε, γύρισε την πλάτη στο παράθυρο και κάθισε πάλι στο πιάνο.

(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό ''Συμπαντικές Διαδρομές'', τεύχος 12, Φεβρουάριος 2008)

2011-06-28T03:23:00.000-07:00

Κυκλοφορεί το 4ο τεύχος (και τελευταίο) του λογοτεχνικού περιοδικού ''Litteraterra'' στα κεντρικά βιβλιοπωλεία, ενός περιοδικού βιβλίων και ιδεών που επιχείρησε να αφήσει το δικό του πνευματικό ίχνος στην σημερινή αντιπνευματική εποχή μας.

Αυτό το τεύχος, που φέρει τον τίτλο ''Οι Πύλες της Αντίληψης'', είναι αφιερωμένο στην σχέση Φαντασίας και Πραγματικότητας, με κείμενα των Νίκου Βλαντή, Μάκη Πανώριου, Γιώργου Βαϊλάκη, Α. Γούναρη, Σταμάτη Μαμούτου και Δημήτρη Αργασταρά.

Στο άρθρο μου, με τίτλο ''Το φανταστικό στην λογοτεχνία: από τον Χόφμαν στον Κάφκα'', εξετάζεται η σχέση φαντασίας-πραγματικότητας μέσα από τρία έργα του Ε.Τ.Α. Χόφμαν (Πριγκίπισσα Μπραμπίλα, Ζάντμαν, Αδελφότητα του Σεραπίωνα), η ανάπτυξη του οραματικού πνεύματος μέσα από το κίνημα των Ρομαντικών, με μία νύξη στον 20ο αιώνα και τα έργα του Κάφκα όπου το αλλόκοτο γίνεται εγγενής συνθήκη του κόσμου μας.

«Υπομονετικέ μου αναγνώστη, πού και πού κατάφερα να συλλάβω και να δώσω μορφή σε κάποιες παραμυθένιες περιπέτειες, τη στιγμή ακριβώς που αυτές οι αιθέριες εικόνες του ερεθισμένου πνεύματος ήταν έτοιμες να χαθούν - όποιος είχε μάτια για κάτι τέτοια, τα έβλεπε πράγματι στην ζωή γι’ αυτό και τα πίστευε. Έτσι, εξακολουθώ να έχω το θάρρος να καταγίνομαι δημόσια με κάθε είδους παράξενα πλάσματα και με αρκετές τρελές εικόνες, να προκαλώ μάλιστα ακόμη και τους πλέον σοβαρούς ανθρώπους σ’ αυτήν την επεισοδιακά πολύχρωμη παρέα. Κι αυτό το θάρρος, πολυαγαπημένε μου αναγνώστη, μην το εκλάβεις ως θράσος αλλά ως μια συγχωρητέα προσπάθεια να σε βγάλω από τη στενότητα της καθημερινότητας και να σε διασκεδάσω, με έναν πολύ ιδιαίτερο τρόπο, σε ένα έδαφος ξένο, το οποίο τελικά αποτελεί τον περιφραγμένο χώρο ενός βασιλείου όπου κυριαρχεί το ανθρώπινο πνεύμα της αληθινής ζωής και ύπαρξης»

- Ε.Τ.Α. Χόφμαν

2011-05-14T07:57:00.001-07:00

«Ένα λουλούδι αόρατο, μοσχομυρισμένο, φύτρωσε ανάμεσα στους δύο αυτούς βράχους, όπου το λεν Άνθος του Γιαλού, αλλά μάτι δεν το βλέπει...»

Πριν από πολλά χρόνια, θυμάμαι, όταν διαβάζαμε όχι τόσο με την λογική αλλά μάλλον με το συναίσθημα, δηλαδή με εκείνο το βαθύτερο και ανερμήνευτο – και πολύ πιο εύπλαστο – κομμάτι του εαυτού μας, που όσο μικρότεροι ήμασταν τόσο ισχυρότερο ήταν – γιατί άραγε το χάσαμε μετά ; -, τότε, λοιπόν, είχα παρατηρήσει με έκπληξη ότι υπήρχαν δύο συγγραφείς που εμφάνιζαν αυτή την παράξενη ιδιότητα : καθώς τους διάβαζα, αισθανόμουν πως παρασυρόμουν στον κόσμο τους, έχανα την οικεία τριγύρω πραγματικότητα, και εισερχόμουν στο σύμπαν που ‘‘χτιζόταν’’ από τις λέξεις της αφήγησής τους. Αυτοί οι συγγραφείς δημιουργούσαν, κατά την γνώμη μου, ένα ολογραφικό αφηγηματικό σύμπαν, και σε έβαζαν μέσα σε αυτό. Και οι δύο ήταν Έλληνες συγγραφείς – παίζει σημαντικό ρόλο και η γλώσσα, νομίζω, σε κάτι τέτοιο – ο ένας ήταν ο Νίκος Καζαντζάκης και ο άλλος ο Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης. Με τον Καζαντζάκη η έκπληξη δεν ήταν και τόσο μεγάλη, είχαμε περάσει πολλά χρόνια μαζί, είχαμε μεγαλώσει μαζί.. Ο Παπαδιαμάντης, όμως, με οδήγησε πραγματικά, ωσάν αιφνίδια αποκάλυψη, στην συνειδητοποίηση αυτού του γεγονότος : είχα απορροφηθεί από τον κόσμο του και έπρεπε να τραβηχτώ λίγο πίσω για να επιστρέψω πάλι…

Φέτος συμπληρώνονται 100 χρόνια από τον θάνατο του Σκιαθίτη συγγραφέα, αρκετές εκδηλώσεις έχουν ήδη γίνει και άλλες έχουν προγραμματιστεί. Με αυτήν την αφορμή – και με την ευχή ο Παπαδιαμάντης να συνεχίσει να διαβάζεται, να συνεχίσουμε να απολαμβάνουμε τις ιστορίες του – προβαίνω στην συγκέντρωση των παρακάτω σκέψεων…

«Επάνω στον βράχο της ερήμου ακτής, από παλαιούς λησμονημένους χρόνους, ευρίσκετο κτισμένο το εξωκκλήσι της Παναγίας της Κατευοδώτρας… Ο βοριάς μένεται και βρυχάται ανά το πέλαγος, το απλωμένο μαυρογάλανον και βαθύ, το κύμα λυσσά και αφρίζει εναντίον του βράχου. Κι ο βράχος υψώνει την πλάτη του γίγας ακλόνητος, στοιχειό ριζωμένο βαθιά στην γη, και το ερημοκκλήσι λευκόν και γλαρόν, ως φωλιά θαλασσαετού, στεφανώνει την κορφή του…»

«Την στιγμή εκείνην, ενώ έκαμα το πρώτο βήμα, ακούω σφοδρό πλατάγισμα εις την θάλασσαν, ως σώματος πίπτοντος εις το κύμα… Την ανεγνώρισα πάραυτα εις το φως της σελήνης το μελιχρόν, το περιαργυρούν όλην την άπειρον οθόνη του γαληνιώντος πελάγους, και κάμνον να χορεύουν φωσφορίζοντα τα κύματα… Ήτον απόλαυσις, όνειρον, θαύμα... Ήτον πνοή, ίνδαλμα αφάνταστον, όνειρο επιπλέον εις το κύμα, ήτον νηρηίς, νύμφη, σειρήν, πλέουσα ως πλέει ναυς μαγική, η ναυς των ονείρων...»

«Μόνος. Μόνος με τους λογισμούς μου, εις την διάκρισιν του κύματος, εις το έλεος του ανέμου και της τρικυμίας. Όταν έχει τις πληγήν, βαθειάν, κρυφήν, εις την θάλασσα πρέπει να πλέει, μόνος, ολομόναχος»

Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας παράξενος συγγραφέας. Καταρχήν, αυτό που αναμένεται να ξενίσει τον σύγχρονο αναγνώστη είναι η γλώσσα του, αλλά ο Παπαδιαμάντης δεν είναι ένας τυπολάτρης της καθαρεύουσας. Στην πραγματικότητα, αναμειγνύει τύπους της καθαρεύουσας με τύπους της δημοτικής, και χρησιμοποιεί συχνά δικές του λέξεις, για να κατασκευάσει έναν ατομικό κώδικα με σκοπό την υποβολή, την κατάλληλη ατμόσφαιρα, η οποία και υπαγορεύεται από την ψυχική του διάθεση, και την οποία θέλει να μεταδώσει στον αναγνώστη. Ο Παπαδιαμάντης γράφει σχεδόν παίζοντας, αυτοσχεδιάζοντας, δοκιμάζοντας στην κυριολεξία εν θερμώ την αντοχή των παραδοσιακών του υλικών. Έτσι, ο Παπαδιαμάντης ανήκει σε εκείνους τους πεζογράφους-ποιητές που χρησιμοποιούν μια γλώσσα τελετουργική, απείθαρχη, φιλάρεσκη, μυστική και, κυρίως, εντελώς ατομική. Μια γλώσσα προορισμένη να δομίσει έναν κόσμο ολόκληρο και που φυσικά προσφέρεται – για όσους εκκεντρικούς – προς ατέρμονα εξερεύνηση.

Ο Παπαδιαμάντης είναι ένας ιδιαίτερος συγγραφέας και για έναν άλλο λόγο, ίσως πιο σημαντικό. Συνήθως κατατάσσεται με ευκολία στο είδος του ρεαλισμού, ακόμη περισσότερο της ηθογραφίας, ενώ στην πραγματικότητα κάνει / θέλει να κάνει κάτι πολύ περισσότερο από αυτό. Ο Παπαδιαμάντης ξεκινά από το οικείο, μια επαρχιακή πολίχνην, μερικούς ταπεινούς ανθρώπους, έναν ήσυχο δρομίσκο, για να κατευθυνθεί από εκεί προς το υπερβατικό, προς το θείο που υπάρχει πίσω από την φύση, προς το άχρονο και το μυσταγωγικό. Είναι από τους συγγραφείς εκείνους που παίρνουν το καθημερινό, το ταπεινό και το ασήμαντο, και το μεταμορφώνουν σε θαύμα. Έτσι, τα περισσότερα διηγήματά του μοιάζουν μάλλον με παραμύθια άλλων εποχών, όπου επικρατεί μια διαστολή του χρόνου και του χώρου, παρά με καθημερινές εξιστορήσεις.

Πώς κατασκευάζετα, όμως, το ανοίκειο στον Παπαδιαμάντη ; Μα, με πρώτη ύλη την αρχαία και βιβλική παράδοση, τον λαϊκό πολιτισμό και τον φυσιοκρατικό μυστικισμό (οι περιγραφές του της φύσης αγγίζουν περισσότερο την αισθησιακή ποίηση παρά την ρεαλιστική απεικόνιση). Έχει να κάνει με το ότι ο Παπαδιαμάντης συνομιλεί με την αρχέγονη παράδοση, με το ότι ήταν ένας συγγραφέας που η παιδεία του συνιστούσε ένα ζωντανό φορτίο πολύ πιο ενδιαφέρον από την πεζή καθημερινότητα της εποχής του, μια παιδεία που τρεφόταν από την παραδοσιακή κοινότητα, όπου η θρησκεία, η τελετή, η μύηση, ο αρχαίος μύθος, ο καθημερινός μόχθος, η συνεύρεση με τη φύση, η προφορική σοφία, αποτελούσαν ακόμα ζώσες αξίες που εξασφάλιζαν το νόημα της ζωής. Και ο Παπαδιαμάντης νοιαζόταν και αναζητούσε αυτό το νόημα.

O Παπαδιαμάντης, λοιπόν, έβλεπε τα κρυμμένα και τα αόρατα, και είχε την δύναμη στο έργο του να τέμνει την πραγματικότητα. Γιατί, τελικά, δεν αντικρίζει την πραγματικότητα με τα ‘‘σαρκικά του μάτια’’ αλλά με ένα βλέμμα εσωτερικό. Αν ήταν ζωγράφος σίγουρα δεν θα ήταν αναγεννησιακός, γιατί ποτέ δεν θα ζωγράφιζε τον κόσμο με την ατομική του όραση. Απεναντίας, έβλεπε, βίωνε και αισθανόταν τον κόσμο με όλες του τις αισθήσεις, και σιγά-σιγά τον μεταμόρφωνε μπολιάζοντάς τον με το ανέσπερο φως του οράματός του. Ο Παπαδιαμάντης γράφει δια του ‘‘έσω ανθρώπου’’ και ένα ποιητικό ασυνείδητο παρεμβαίνει και οδηγεί τα βήματά του. Είναι άραγε τώρα παράξενο που, σε πολλά από τα διηγήματά του, συναντάμε τον τρόμο, το όνειρο, την μαγεία, το μεταμορφωτικό ;

«Τα στοιχειά δεν τα εφοβείτο τόσον και ας την έλεγαν ελαφροΐσκιωτην, ή μάλλον δι’ αυτό την ωνόμαζαν ούτω, διότι όσα κι αν έβλεπε, δεν είχε φόβον. Αλλά ως προς τα μάγια όμως, το πράγμα διαφέρει. Κατ’ αρχάς εφοβείτο…»

«Μηστηριώδες θέλγητρον απέπνεε όλη η σεληνοφεγγής νυξ…»

«Τα άστρα, το έν μετά το άλλο, πίπτοντα, φευγαλέα, σβήνονται εις τον άνω βυθόν των ακατάλυπτων πραγμάτων…»

Ας κλείσουμε με μια-δυο μαρτυρίες για τον άνθρωπο Παπαδιαμάντη, έτσι όπως τον είδαν κάποιοι σύγχρονοί του. Ήταν άνθρωπος σεμνός, σχεδόν ντροπαλός, απομακρυσμένος και βαρύς. Κρατιόταν μακριά από την πολύ ανθρώπινη συνάφεια, όχι από περηφάνια ή ελιτισμό, αλλά μάλλον από δική του συστολή και αμηχανία ή μάλλον από απλή αδιαφορία για όλα αυτά που συνήθως απασχολούν τους ανθρώπους.

Ο Γεώργιος Φτέρης, που τον συνάντησε στην Δεξαμενή, το λογοτεχνικό στέκι που γνώρισε μεγάλες δόξες στις αρχές του 20ου αιώνα, περιγράφει : «Καθόταν μπροστά στο πέρα καφενείο, με την παρέα του, με άλλους λογοτέχνες γνωστούς. Είπαμε πως ο Παπαδιαμάντης καθόταν με την παρέα του. Δεν είναι ακριβές, παρά μόνο οπτικά, για το μάτι. Γιατί λίγο αν προσέχατε θα καταλαβαίνατε ότι καθόταν μοναχός, ολομόναχος, όπως πάντα, περισσότερο μάλιστα τότε, καθώς ένιωθε κι άλλους ολόγυρα… Η μορφή του είχε κάτι που δεν την αφήνει να γίνει σαφής, σαν να αντιδρά στην δική μας θέληση να την καταστήσουμε όσο γίνεται πιο συγκεκριμένη. Έχει μια αστάθεια όπως του ρευστού, που την κάνει, μόλις πάει να σχηματιστεί αμέσως να σπάζει, να διαλύεται, σαν τα πρόσωπα που σχεδιάζουμε με το δάχτυλο επάνω σε θολά χειμωνιάτικα τζάμια. Έτσι στο τέλος τον θυμόμαστε καθώς θυμάται κανένας τους ίσκιους, τις αχνές μορφές που περνάνε από παλιούς ξέθωρους καθρέπτες, όπως τα όνειρα».

Ενώ ο Στέφανος Στεφάνου στις φιλολογικές του αναμνήσεις αναφέρει : «Τα γένια του τσαλακωμένα. Τα μαλλιά τού αχτένιστα πάντοτε. Η φωνή του βραχνή, αδύνατη, χωρίς κανένα χρώμα. Το γέλιο του ήταν άγνωστο. Βαρύς, μονοκόμματος, σκυθρωπός. Μια μελαγχολία θανάτου επίεζε την ψυχή του. Μπορούσε να μείνει ώρες ολόκληρες, μέρες, βδομάδες, χωρίς να πει μια λέξη σε άνθρωπο. Κι όμως, πίσω από όλο τούτο το αποκρουστικό εξωτερικό, έκρυβε μια ψυχή αγνή, μια ψυχή μικρού παιδιού ! Άκακος, ήμερος, εύκολος, χωρίς αξιώσεις, χωρίς παραξενιές, χωρίς φιλοδοξίες, χωρίς εγωισμούς, σαν να μην είχε κι αυτός δικαιώματα στην ζωή…»

Πού να βρίσκεται τώρα ο Παπαδιαμάντης ; Νομίζω πως σίγουρα, όντας παρόν στον εσωτερικό κόσμο κάποιων ανθρώπων-αναγνωστών, βρίσκεται ακόμη, κάπου, κάπως, μέσα στον κόσμο μας. Άραγε θα ήταν τόσο παράξενο να φανταστούμε το φάσμα του να κυκλοφορεί ακόμη, κάποιες νύχτες, όταν ο κόσμος γίνεται πιο θολός και μελιχρός, στους δρόμους της Αθήνας ; Ένας Παπαδιαμάντης σκυφτός, που κυκλοφορεί στους δρόμους της Αθήνας, που επισκέπτεται διάφορα στέκια, που παρατηρεί τους ανθρώπους, σκέφτεται και γράφει. Έτσι κι αλλιώς, από πάντα του δεν διατηρούσε βαθύτερους δεσμούς, κρατούσε αποστάσεις. Έτσι και τώρα, ίσως να μπορεί κανείς να τον διακρίνει απόμακρα, μέσα απ’ την αχλύ του μύθου…

2011-03-18T09:19:00.000-07:00

Αρχικά με έκπληξη και κατόπιν με ενθουσιασμό, έμαθα για την ύπαρξη μιας ομάδας νέων ατόμων στην μακρινή πόλη των Ιωαννίνων που εκδίδουν, κάθε τρεις μήνες, ένα πολύ ενδιαφέρον free-press λογοτεχνικό περιοδικό. Το ‘‘αντί x λόγου’’ περιλαμβάνει διηγήματα, άρθρα, κινηματογραφικές και λογοτεχνικές παρουσιάσεις και, με τιράζ 1000 τευχών, κυκλοφορεί σχεδόν σε κάθε σημείο της πόλης. Πρωτεργάτης του εγχειρήματος είναι ο Ευάγγελος Ευθυμίου, ένας νέος άνθρωπος με αγάπη για την λογοτεχνία και, κυρίως, για το είδος του φανταστικού.

Έτσι, όταν πριν από λίγο καιρό δέχτηκα την πρόσκληση του Βαγγέλη να συμμετάσχω με κείμενό μου σε κάποιο επόμενο τεύχος (άλλωστε το περιοδικό απευθύνει ανοιχτή πρόσκληση σε όλους όσους θα ήθελαν να αυξήσουν την παρέα του), δέχτηκα με χαρά. Πριν από λίγες μέρες, λοιπόν, κυκλοφόρησε το 9ο τεύχος του ‘‘αντί x λόγου’’, επιβεβαιώνοντας την καλή του παράδοση στην ποιότητα της ύλης και την αρτιότητα του περιεχομένου. Τα τεύχη του περιοδικού μπορείτε να τα διαβάσετε ηλεκτρονικά και σε αυτή την σελίδα.

Το θέμα για το οποίο θα έγραφα ήθελα να είναι κάτι χρήσιμο, σχετικά ευχάριστο (προσπάθησα) και ουσιαστικό. Έτσι, κατέληξα σε ένα ζήτημα λίγο-πολύ ακόμη ταμπού : την ελληνική φανταστική λογοτεχνία. Το γεγονός ότι οι Έλληνες διαβάζουν λίγο είναι κάτι που μάλλον επιβεβαιώνεται σταθερά, και ένα ακόμη βασικό ερώτημα είναι τί διαβάζουν όταν αποφασίζουν να επιλέξουν κάποιο βιβλίο. Χωρίς να έχω καμία διάθεση για υποδείξεις, η σχετικά μικρή μου εμπειρία μού λέει ότι πολλοί αξιόλογοι τίτλοι χάνονται μέσα στον σωρό ή δεν κερδίζουν την προσοχή που θα άξιζαν. Συνήθως επικρατούν ευκολίες, προκαταλήψεις ή παρανοήσεις, και έτσι νομίζουμε πως κάποια πράγματα ‘‘δεν υπάρχουν’’, ενώ αν ψάξουμε λίγο θα τα βρούμε εκεί, μπροστά στα μάτια μας. Οι συγγραφείς και οι τίτλοι που αναφέρω στο κείμενο είναι ενδεικτικοί και σίγουρα λιγότεροι απ’ όσους ακόμη θα μπορούσαν να αναφερθούν.

Οι αναγνώστες της φανταστικής λογοτεχνίας είναι σχετικά λίγοι – ιδιαίτερα αν αναλογιστούμε εκείνους τους τρομερούς αριθμούς που αγγίζουν συνήθως τα βιβλία της λεγόμενης ‘‘γυναικείας’’ ή ‘‘ροζ’’ λογοτεχνίας – αλλά είναι πιστοί. Κι αυτό μου θυμίζει λίγο τα λόγια του Λάβκραφτ, δύο αιώνες περίπου πριν, πως «είναι ένας στενός πλην ουσιώδης κλάδος ανθρώπινης έκφρασης που πάντα θα αρέσει, κυρίως σε ένα περιορισμένο ακροατήριο με έντονες ειδικές ευαισθησίες». Επίσης, αυτός ο ‘‘στενός κλάδος’’ της ανθρώπινης έκφρασης είναι πανανθρώπινος, δεν περιορίζεται σε κάποια εποχή, ούτε σε κάποια χώρα, αλλά γνωρίζει σημαντικούς θιασώτες και δημιουργούς σε πολλές περιοχές, σε κάθε εποχή.

Ωστόσο, ως αναγνώστης που του αρέσει το φανταστικό, συναντώ συχνά μια άποψη που πραγματικά με θλίβει και με προβληματίζει. «Διαβάζω μόνο φανταστική λογοτεχνία αλλά όχι Έλληνες συγγραφείς. Αν πρόκειται να αγοράσω κάτι, αυτό θα είναι αποκλειστικά ξένος τίτλος. Οι Έλληνες δεν τα καταφέρνουν τόσο καλά στο φανταστικό». Δεν είναι λίγες οι φορές που το έχω ακούσει αυτό από αναγνώστες που πραγματικά αγαπούν την φανταστική λογοτεχνία. Όμως, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια που παρακολουθώ πιο στενά την εγχώρια παραγωγή, έχω εντυπωσιαστεί από το πόσο λάθος μπορεί να είναι αυτή η γνώμη, έχω εντυπωσιαστεί από τα επιτεύγματα Ελλήνων συγγραφέων στο είδος του φανταστικού.

Σε όσους θα βιάζονταν να προβάλλουν αντιρρήσεις, θα τους πρότεινα καταρχάς την πραγματικά μνημειακή και πρωτότυπη ανθολογία του Μάκη Πανώριου ‘‘Το Ελληνικό Φανταστικό Διήγημα’’, το οποίο μετρά πέντε τόμους και περιλαμβάνει φανταστικές ιστορίες από τα πρώτα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι τις μέρες μας. Όλοι οι συγγραφείς είναι Έλληνες και αν όχι σε όλα, τουλάχιστον στα περισσότερα, μπορούμε να συναντήσουμε διηγήματα πραγματικά πρωτότυπα, δυνατά και όμορφα, γραμμένα με γλώσσα μοναδική και με συλλήψεις που ξαφνιάζουν. Αλλά είπαμε να σταθούμε στο σήμερα, και ένα πραγματικά καλό παράδειγμα γι’ αυτό είναι το τελευταίο μυθιστόρημα του Πανώριου ‘‘Η σιωπή στο τέλος του δρόμου’’. Το πήρα πριν από λίγο καιρό, όταν πρωτοκυκλοφόρησε, χωρίς να ξέρω τί ακριβώς να περιμένω αλλά το αποτέλεσμα με ευχαρίστησε σε βαθμό ενθουσιασμού. Με απαράμιλλη ικανότητα, ο Πανώριος συνδυάζει το καφκικό σύμπαν και τις λαβκραφτικές αναφορές, την θεατρική μαγεία και την επιστημονική φαντασία, αναπλάθοντας δημιουργικά αυτά που για μένα αποτελούν μερικές από τις καλύτερες στιγμές ενός γραπτού κειμένου.

Επίσης, θα μπορούσα να θυμηθώ τις ευχάριστες ώρες που πέρασα το περασμένο καλοκαίρι διαβάζοντας την ‘‘Νύχτα της λευκής παπαρούνας’’ του Κωνσταντίνου Μίσσιου. Είχε κυκλοφορήσει το 2007 αλλά δεν το είχα αγοράσει τότε και τρία χρόνια αργότερα οι ελπίδες μου να το πετύχω κάπου ήταν σχετικά αποδυναμωμένες. Ώσπου μια μέρα βρισκόμουν σ’ ένα βιβλιοπωλείο ατενίζοντας αδιάφορα τα ράφια, όταν το είδα ξαφνικά να ξεπροβάλλει, κάτω-κάτω, σε ένα ράφι στο ύψος των παπουτσιών μου. Το σήκωσα και το πήρα. Και διαπίστωσα ότι όντως, αντλώντας το υλικό του από τους θρύλους της ελληνικής υπαίθρου κι αφομοιώνοντας κλασικά στοιχεία ιστοριών τρόμου και φαντασίας, ο Μίσσιος συνθέτει επιτυχημένα μια σκοτεινή συλλογή διηγημάτων. Δεν θυμόμουν να είχα ξαναδιαβάσει πιο καλογραμμένο κείμενο ελληνικού φανταστικού και σχεδόν εκείνη η ανάγνωση με απέτρεψε από την ιδέα ότι θα μπορούσε να γραφτεί οτιδήποτε άλλο σχετικό και να είναι καλύτερο.

Ευτυχώς όμως για τους αναγνώστες, πάντα υπάρχει μία επόμενη, ανανεωμένη κι απολαυστική, αναγνωστική εμπειρία. Το 2008 κυκλοφόρησαν οι δύο τόμοι από το ‘‘Βασίλειο της Αράχνης’’ του Γιάννη Πλιώτα, ο Μίσσιος επανεμφανίστηκε με το επικό μυθιστόρημα ‘‘Ο Λέκγουελ και οι ξεχασμένοι θεοί’’ κερδίζοντας θετικές εντυπώσεις, ενώ το φετινό ‘‘Κοράκι σε Άλικο Φόντο’’ συνιστά την εντυπωσιακή κι ελπιδοφόρα είσοδο ενός νέου συγγραφέα στο επικό fantasy.

Σε μια κατηγορία που προσωπικά προτιμώ περισσότερο, θα ξεχώριζα τα δύο τελευταία βιβλία του Νίκου Βλαντή, ‘‘WritersLand’’ και ‘‘Λήθη’’. Αυτό που μου αρέσει στον Βλαντή είναι ότι φλερτάρει με τους φανταστικούς κόσμους, τις εσωτερικές αγωνίες και την επιστημονική φαντασία με έναν πολύ ενδιαφέροντα τρόπο. Εκφράζει επίκαιρους προβληματισμούς που μας αφορούν άμεσα ενώ ταυτόχρονα καταφέρνει να ταξιδεύει τους αναγνώστες σε καθαρά δικής του έμπνευσης κόσμους, όπου με μαεστρία αναποδογυρίζει την αλήθεια με το ψέμα, το πραγματικό με το φανταστικό, το πεπερασμένο με το άυλο και το διαχρονικό. Επίσης, τα δύο τελευταία βιβλία του Δημήτρη Σωτάκη, ‘‘Ο άνθρωπος Καλαμπόκι’’ και ‘‘Το θαύμα της αναπνοής’’, αποτελούν σημαντικές συνεισφορές αφηγήσεων που αλλοιώνουν το συμπαγές της πραγματικότητας, αγγίζοντας το ευμετάβλητο της ψυχής.

Αλλά ας καταλήξω πριν γίνω κουραστικός. Ο αρχικός σκοπός μου δεν ήταν να δημιουργήσω μια λίστα με βιβλία Ελλήνων συγγραφέων του φανταστικού, αλλά να καταδείξω πως υπάρχει σήμερα αξιόλογη παραγωγή τέτοιων έργων. Είμαι βέβαιος πως, αν δεν είχατε ξανακούσει γι’ αυτά και επιλέξετε τώρα να διάβασετε κάποιο από τα παραπάνω, ανάλογα φυσικά με τα γούστα και τις αισθητικές προτιμήσεις του καθενός, θα μείνετε κάτι περισσότερο από ικανοποιημένοι. Όπως και σε πολλά άλλα πράγματα στην ζωή, έτσι και στην λογοτεχνία, που σε πείσμα της σύγχρονης πραγματικότητας συνεχίζει τον δύσβατο δρόμο της, αν αναζητήσετε αληθινά κάτι, θα το βρείτε. Δυσδιάκριτο στην αρχή αλλά φωτογενές γύρω από τα υπόλοιπα, εκείνο θα είναι πάντα εκεί και θα σας περιμένει…

2011-01-24T00:14:00.000-08:00

«Αυτές τις μέρες αισθάνομαι διπλός, ίσως και πολλαπλός

- τα όρια της δικής μου ζωής δεν μου αρκούν πια»
Στέφαν Τσβάιχ

«Κάτω από αυτό που νομίζουμε ότι είμαστε, είμαστε κάτι άλλο, είμαστε σχεδόν τα πάντα»
Ντ. Χ. Λώρενς

Έκπληκτος συνειδητοποίησα πως ο άνθρωπος απέχει πολύ απ’ το να αποτελεί μια ομογενή μονάδα. Είδα πως παρουσιάζει φαινόμενα αστάθειας και διχασμού, πως είναι ένα αναβράζον μίγμα από αντιφατικές παρορμήσεις, αναστολές και συναισθήματα. Η ενότητα της συνείδησης ή της λεγόμενης προσωπικότητάς του δεν είναι μια πραγματικότητα αλλά ένα ζητούμενο, μια επιθυμία. Και τρόμαξα μπροστά στην ιδέα ότι αυτή η φανταστική ενότητα του ανθρώπου απειλείται από ξένες δυνάμεις…

Ήταν ένα ήσυχο απόγευμα όταν μπόρεσα επιτέλους να βρω λίγο ελεύθερο χρόνο, να κάτσω στο γραφείο μου και να προσπαθήσω να σταχυολογήσω τις σκέψεις μου για αυτό το άρθρο. Μόλις είχα αρχίσει να κρατώ κάποιες σημειώσεις πάνω σε διάφορα θέματα, δέχτηκα στο τηλέφωνο την κλήση ενός φίλου και συναδέλφου. Μου έλεγε πως ήταν στο δρόμο για να μου φέρει κάποια στοιχεία που του είχα ζητήσει για την δουλειά μας. Έτσι, λίγα λεπτά αργότερα, άκουσα το κουδούνι της εξώπορτας και σηκώθηκα να του ανοίξω. Αυτό που θυμάμαι έπειτα είναι να μαζεύω τα χαρτιά απ’ το γραφείο, να ανοίγω την πόρτα, να πηγαίνω στην κουζίνα για να μας φτιάξω λίγο καφέ, να πηγαίνω γρήγορα στην τουαλέτα, και τελικά να βγαίνω στην βεράντα με τα φλιτζάνια στο χέρι.

Όταν η επίσκεψη τελείωσε και ο φίλος μου έφυγε, πέρασα όλο το υπόλοιπο απόγευμα ψάχνοντας τις σημειώσεις για το άρθρο μέσα στο γραφείο. Δεν κατάφερα όμως να τα βρω μέχρι την ώρα που έπεσα για ύπνο. Μόνο το επόμενο πρωινό, καθώς περνούσα τυχαία απ’ το σαλόνι, πρόσεξα μια δεσμίδα χαρτιών να προβάλει από ένα μαξιλάρι του καναπέ. Τα χαρτιά βρίσκονταν επιμελώς τακτοποιημένα κάτω από το ακριανό μαξιλαράκι, αλλά δεν θυμόμουν τίποτα γι’ αυτό. Προφανώς, κάποιος τα είχε πάρει μαζί του από το γραφείο και τα είχε κρύψει εκεί κατά την άφιξη του φίλου μου χθες το βράδυ. Aλλά ποιός ήταν αυτός ;

Αυτό το περιστατικό μου έφερε στο νου κι άλλες περιπτώσεις, όπου εκτελούμε εργασίες στην καθημερινή μας ζωή, για τις οποίες όμως δεν διατηρούμε καμιά συνειδητή επίγνωση. Πόσες φορές τυχαίνει να κάνουμε κάτι ενώ σκεφτόμαστε κάτι άλλο ; Πόσες φορές περπατούμε στο δρόμο, με τα βήματά μας να μάς οδηγούν με ασφάλεια στον προορισμό μας, ενώ ο νους μας ταξιδεύει σε τελείως διαφορετικές διαδρομές ; Μπορεί λοιπόν ο εαυτός μας να εκτελεί εργασίες ταυτόχρονα χωρίς τα διάφορα μέλη του να έχουν γνώση το ένα του άλλου ;

Αυτές οι σκέψεις με οδήγησαν ακόμη μακρύτερα. Τελικά, με οδήγησαν στο υλικό αυτού του άρθρου, και στην διαπίστωση πως ο άνθρωπος δεν έχει ποτέ μόνο μία ταυτότητα, δηλαδή μία συνείδηση που γνωρίζει ακριβώς και περιχαρακώνει τα όριά της, αλλά είναι μάλλον ένας άπειρος αντικατοπτρισμός σκιρτημάτων και επιθυμιών, που συνθέτουν ένα ‘‘πολυπρισματικό εγώ’’, ένα σύνολο εαυτών…

Η σκοτεινή ήπειρος και οι πολλοί εαυτοί

Στα τέλη του 19ου αιώνα ο Σίγκουμντ Φρόιντ έκανε μια συνταρακτική ανακάλυψη που θα αποτελούσε την απαρχή της ψυχαναλυτικής του θεωρίας. Η Anna O. ήταν μία νεαρή ασθενής που υπέφερε χρόνια από υστερικά συμπτώματα. Μια μέρα, όταν βρέθηκε σε κατάσταση χαλαρής ύπνωσης, μπόρεσε να θυμηθεί την αρχική κατάσταση που είχε προκαλέσει τα συμπτώματα υστερίας της και να διατυπώσει το καταπιεστικό συναίσθημα που είχε βιώσει. Ήταν ένα γεγονός από το παρελθόν της, που εκείνη το είχε απωθήσει τόσο πολύ στα χρόνια που ακολούθησαν ώστε να το ξεχάσει εντελώς. Φαίνεται, όμως, πως το ίδιο δεν την είχε ξεχάσει, αλλά ζούσε μέσα της και συνέχιζε να την επηρεάζει στις συγκεκριμένες στιγμές που επέλεγε να εμφανιστεί. Μόνο όταν μπόρεσε να το ανακαλέσει στην επιφάνεια και να το αναγνωρίσει συνειδητά, θεραπεύτηκε από αυτό.

Αυτό το γεγονός δημιούργησε στον Φρόιντ την ιδέα του ασυνείδητου μέσα στον άνθρωπο και του ‘‘απεσταλμένου από μία ξένη χώρα’’, που δεν ήταν άλλος από τα δημιουργήματα του ασυνείδητου. Σύμφωνα με τον Φρόιντ, αυτή η σκοτεινή ήπειρο του ασυνείδητου είναι κάτι που δεν μπορούμε να συλλάβουμε με την καθ’ αυτό σημασία της, αλλά μπορούμε μόνο να την αντιληφθούμε μέσω των συμβολισμών που παράγει, με τις ‘‘εκρήξεις’’ του υλικού που αναδύονται από αυτήν.

Μερικά χρόνια αργότερα, στις αρχές του 20ου αιώνα, ένας περίεργος άνθρωπος θα κάνει την εμφάνισή του στην Μόσχα, φέρνοντας μαζί του ένα ολοκληρωμένο σύστημα εσωτερικής γνώσης και δημιουργώντας τον πρώτο κύκλο μαθητών του. Ο Γεώργιος Γκουρτζίεφ θέλησε να παρουσιάσει έναν νέο δρόμο για την αρμονική εσωτερική ανάπτυξη του ανθρώπου, φέρνοντας στην Δύση ορισμένες από τις αρχαίες γνώσεις της Ανατολής.

Στα βασικά στοιχεία της διδασκαλίας του βρίσκεται το ότι ο άνθρωπος, στην συνηθισμένη του κατάσταση, είναι ένα ανολοκλήρωτο ον, που δεν χαρακτηρίζεται από ένα σταθερό και μόνιμο εαυτό αλλά αποτελείται από πολλά μικρότερα ‘‘εγώ’’. Κάθε σκέψη, κάθε διάθεση, κάθε επιθυμία, κάθε αίσθηση, λέει ‘‘εγώ’’ μέσα στον άνθρωπο, ο οποίος στην συνέχεια κάνει το λάθος να ταυτίζει αυτά τα επιμέρους ‘‘εγώ’’ με το σύνολο του εαυτού του. Επειδή έχει την ίδια υλική υπόσταση, επειδή ακούει πάντα στο ίδιο όνομα, ο άνθρωπος κάνει το λάθος να πιστεύει πως είναι και πάντα ο ίδιος εσωτερικά. Στην πραγματικότητα, όμως, δεν συνιστά μία ενότητα αλλά μία πολλαπλότητα αποτελούμενη από πολλές επιμέρους τάσεις. Η κάθε μία από αυτές τις τάσεις, όταν βρεθεί η κατάλληλη συγκυρία γι’ αυτό, διεκδικεί για τον ‘‘εαυτό’’ της τον έλεγχο του συνόλου.

Χαρακτηριστικό της ψυχολογίας αυτών των μικρών ‘‘εγώ’’ είναι ότι δεν γνωρίζονται μεταξύ τους, δεν συνηθίζουν να έρχονται σε επαφή, αποκλείουν το ένα το άλλο και είναι ασυμβίβαστα. Έτσι, ενώ ο άνθρωπος θεωρεί ότι είναι ο ίδιος κύριος του εαυτού του, στην πραγματικότητα κατευθύνεται από αυτές τις ασυνείδητες επιμέρους ορμές, που εκδηλώνονται ανά πάσα στιγμή χωρίς την θέλησή του και επιβάλλουν την δική τους.

Όλα αυτά εύλογα μας φέρνουν στο νου την εικόνα μιας θεατρικής σκηνής, όπου διάφοροι χαρακτήρες εμφανίζονται ξαφνικά, αναλαμβάνουν ρόλους ανάλογα με τις διαθέσεις τους, ανεβαίνουν και κατεβαίνουν με την σειρά. Και σύμφωνα με τις απόψεις του Γκουρτζίεφ, αλλά και της ψυχολογίας του Φρόιντ, όλα αυτά συμβαίνουν χωρίς να υπάρχει κάποιος συνειδητός σκηνοθέτης, χωρίς κάποιον ελεγκτικό παράγοντα. Τα διάφορα μικρά επιμέρους ‘‘εγώ’’ παίζουν τους ρόλους τους με μία χαοτική αυτονομία, απορροφώντας ενέργεια και κατέχοντας τον άνθρωπο, παρά εκείνος αυτά. Είναι ένα φαινόμενο που συμβαίνει σε όλους μας, που το έχουμε συνηθίσει, και που μόνο όταν αντιλαμβανόμαστε έντονα τις αρνητικές του επιδράσεις προσπαθούμε να το περιορίσουμε, να αναζητήσουμε τότε την ενότητα του εαυτού μας.

Τα αληθινά περιστατικά

Παρακάτω θα ρίξουμε μια ματιά σε εκείνες τις ακραίες περιπτώσεις ανθρώπων που, κάποια στιγμή στην ζωή τους, διχάστηκαν σε τέτοιο βαθμό ώστε έχασαν τον παλιό εαυτό τους, ξέχασαν ολοκληρωτικά την προηγούμενη προσωπικότητά τους, και έγιναν κάποιοι άλλοι, είτε μόνιμα είτε παροδικά. Υπάρχουν τέτοιες περιπτώσεις ιατρικά τεκμηριωμένες και με απτές αποδείξεις που ξάφνιασαν ακόμη και τους ίδιους τους πρωταγωνιστές τους. Άνθρωποι που εγκατέλειψαν το μέρος που έμεναν, άφησαν πίσω τους τούς δικούς τους και τον τρόπο ζωή τους, όχι επειδή το επέλεξαν αλλά επειδή ξαφνικά έγιναν κάποιοι άλλοι.

Η πρώτη περίπτωση, που δημοσιεύτηκε σε επιστημονικό περιοδικό, ήταν αυτή της Μary Reynolds που καταγράφηκε από τον Weir Mitchell («Μαίρη Ρέινολντς : Μια υπόθεση διπλής συνείδησης», 1888). Μετά από έναν βαθύ ύπνο είκοσι ωρών, η Μαίρη Ρέινολντς ξέχασε εντελώς το παρελθόν της και όλα όσα είχε μάθει μέχρι εκείνη την στιγμή. Επίσης, δεν μπορούσε να μιλήσει σωστά και είχε ξεχάσει εντελώς τους συγγενείς της. Έτσι, αναγκάστηκε να ξαναμάθει από την αρχή την ομιλία, την ανάγνωση και την γραφή, με την διαφορά πως αυτή την φορά έγραφε από τα δεξιά προς τ’ αριστερά. Πιο έντονη ήταν η αλλαγή στο χαρακτήρα της : « Ενώ προηγούμενα ήταν μελαγχολική, τώρα έδειχνε ιδιαίτερα ζωηρή. Αντί να είναι επιφυλακτική, ήταν εύθυμη και κοινωνική. Ενώ πριν ήταν λιγόλογη και σκεφτική, έγινε χαρωπή και αστεία. Η διάθεσή της είχε μεταβληθεί ολοκληρωτικά και απόλυτα».

Σε αυτήν την κατάσταση, η Μαίρη εγκατέλειψε εντελώς την προηγούμενη συντηρητική ζωή της, ενώ προτιμούσε πλέον τις περιπετειώδεις εκδρομές σε βουνά και δάση, πεζή ή έφιππη. Σε μία από αυτές τις εξορμήσεις της χρειάστηκε ν’ αντιμετωπίσει μια αρκούδα που βρέθηκε στο δρόμο της. Η αρκούδα ανασηκώθηκε στα πίσω της πόδια μουγκρίζοντας, και τότε εκείνη, μιας και δεν μπορούσε να πείσει το άλογό της να προχωρήσει μπροστά, έπεσε πάνω στην αρκούδα μόνη της, την χτύπησε με το μαστίγιο που κρατούσε και την έτρεψε σε φυγή. Πέντε εβδομάδες μετά από αυτό το επεισόδιο, η Μαίρη έπεσε σ’ έναν βαθύ ύπνο και όταν ξύπνησε είχε επιστρέψει στην αρχική της κατάσταση, πριν την αλλαγή της προσωπικότητάς της, έχοντας πλήρη αμνησία του διαστήματος που είχε μεσολαβήσει. Στα επόμενα χρόνια της ζωής της, οι δύο εαυτοί της Μαίρη Ρέινολντς άρχισαν να εναλλάσσονται, μέχρι τα τελευταία της χρόνια όπου ‘‘πέρασε’’ αποκλειστικά στην δεύτερη φύση της.

Μία ακόμη από τις πιο αξιόλογες περιπτώσεις που αναφέρονται στην φιλολογία του θέματος είναι η περίπτωση του Νεφ (Naef). Πρόκειται για έναν νέο 32 ετών που μετά από μία εμπύρετη αδιαθεσία έφυγε ξαφνικά από την Αυστραλία και ταξίδεψε μέχρι την Ζυρίχη, όπου πέρασε μερικές ξέγνοιαστες και χαρούμενες εβδομάδες. Κάποια στιγμή διάβασε έκπληκτος στις εφημερίδες για την ξαφνική του εξαφάνιση από την Αυστραλία ή, τέλος πάντων, για την εξαφάνιση ενός άντρα που ήταν… ολόιδιος αυτός. Αρκετό καιρό αργότερα, πέφτοντας σε μία νέα κρίση, συνήλθε χωρίς να θυμάται τίποτα για τους μήνες που πέρασε στην Ζυρίχη.

Ο Γουίλιαμ Τζέιμς, πατέρας του συγγραφέα Χένρυ Τζέιμς, αναφέρει ένα ακόμη παραπλήσιο περιστατικό : ο αιδεσιμότατος Ένσελ Μπουρν, 30 ετών, έπασχε από συχνές κρίσεις αναισθησίας που κρατούσαν περίπου μία ώρα. Μια μέρα, συγκεκριμένα στις 17 Ιανουαρίου του 1887, εξαφανίστηκε ξαφνικά από το Ρόουντ Άιλαντ, αφού πρώτα είχε σηκώσει 550 δολάρια από μία τράπεζα. Έλειψε για δύο μήνες, κατά τους οποίους διηύθυνε ένα μικρό παντοπωλείο στην Πενσυλβάνια, με το όνομα Α.Τζ. Μπράουν, όπου επέβλεπε ο ίδιος όλες τις εργασίες, αν και στο παρελθόν δεν είχε κάνει ποτέ αυτή την δουλειά. Στις 14 του Μάρτη ξύπνησε το πρωί και γύρισε στο σπίτι του, στο Ρόουντ Άιλαντ, έχοντας ολική αμνησία για το διάστημα της φυγής του.

Τέλος, χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Ντόρις Φίσερ, που εξετάστηκε από τον γιατρό Ουόλτερ Πρινς (Walter F. Prince). Η Ντόρις εμφάνισε το πρώτο σύμπτωμα ‘‘διπλής προσωπικότητας’’ σε πολύ μικρή ηλικία, όταν ο μέθυσος πατέρας της την πέταξε στο πάτωμα. Με το που σηκώθηκε δεν ήταν πια η Ντόρις αλλά κάποια άλλη, που ονόμαζε τον εαυτό της Μάργκαρετ. Η Μάργκαρετ ήταν εκείνη που πήγε για ύπνο στο πάνω πάτωμα και εκείνη που κατέβηκε τις σκάλες το επόμενο πρωί. Όταν έφτασε στο τέλος της σκάλας, ακούστηκε ένα ξαφνικό ‘‘κρακ’’ στον λαιμό της και, σαν να είχε γυρίσει κάποιος ηλεκτρικός διακόπτης, η Ντόρις επανεμφανίστηκε. Αλλά δεν είχε καμία ανάμνηση του τί είχε συμβεί από την στιγμή που ο πατέρας της την πέταξε κάτω το προηγούμενο βράδυ. Από τότε, η μητέρα της έγινε μάρτυρας μιας περίεργης αλλαγής στην κόρη της. Κάποιες φορές η Ντόρις ήταν το φυσιολογικό, ήρεμο παιδί που ήξερε πάντα, ενώ άλλες φορές γινόταν ένα σκανταλιάρικο πλάσμα, φασαριόζικο, αγοροκόριτσο, εύστροφο και διασκεδαστικό, γινόταν η Μάργκαρετ. Όσο η Ντόρις μεγάλωνε, στα διάφορα ηλικιακά στάδια, εμφάνιζε ολοένα κι άλλες προσωπικότητες, με αποτέλεσμα, όταν πια την ανέλαβε ο δρ. Πρινς, να διαθέτει μια ολόκληρη επιτομή διαφορετικών, ξεχωριστών χαρακτήρων.

Ενώνοντας τα κομμάτια

Πώς μπορούμε να αξιολογήσουμε αυτές τις αλλόκοτες περιπτώσεις ; Η Βιρτζίνια Γουλφ θα γράψει πως «μια βιογραφία μπορεί να θεωρηθεί πλήρεις όταν λαμβάνει υπόψη της τα πέντε ή έξι Εγώ του βιογραφούμενου, ενώ ένα ανθρώπινο πλάσμα μπορεί να έχει πέντε ή έξι χιλιάδες», η ίδια θα βεβαιώνει σε όλη της την ζωή για την συνύπαρξη πολλών ‘‘εγώ’’ μέσα στο ίδιο άτομο, και θα επιλέξει την λογοτεχνία για να εκφράσει τα χίλια πρόσωπα που ασφυκτιούν μέσα μας. Ο θεατρικός συγγραφέας Ερρίκος Ίψεν θα αναγνωρίσει την τάση του διχασμού μέσα σε κάθε άνθρωπο : «Ο καθένας είναι κάτι λίγο απ’ όλα. Λίγο θεοφοβούμενος όταν στέκεται στο στασίδι, λίγο αλαφρόμυαλος όταν υπόσχεται, λίγο πονηρός όταν είναι να πληρώσει, λίγο εύθυμος κατά την περίσταση, και ξέρει να συζητά κι όλο ν’ αναβάλλει και μην κρατά κανένα λόγο». Όλοι όσοι μελέτησαν την ανθρώπινη κατάσταση κατέληξαν λίγο-πολύ στην διάσταση ανάμεσα στο κοινωνικό προσωπείο, στα επίκτητα χαρακτηριστικά που λαμβάνει κανείς απ’ έξω, και στο ουσιαστικό κομμάτι της ύπαρξης του καθενός.

Όλες οι περιπτώσεις που αναφέρθηκαν πιο πάνω επιβεβαιώνουν αυτό τον διχασμό. Αποκαλύπτουν το γεγονός πως ο άνθρωπος δεν είναι δεδομένος αλλά διαθέτει πολλά επίπεδα, πολλούς εαυτούς, και ότι αυτό που συνηθίζουμε να θεωρούμε ως ‘‘καθημερινό μας εαυτό’’ είναι απλώς ένα περιορισμένο μέρος του συνόλου. Στην πραγματικότητα ο άνθρωπος μοιάζει με τις φάσεις της Σελήνης, η οποία αντανακλά το ηλιόφως ανάλογα με το τί ποσοστό του προσώπου της είναι στραμμένο προς την Γη. Έτσι, ανά πάσα στιγμή, το μεγαλύτερο μέρος της ύπαρξής μας μπορεί να είναι βυθισμένο στο σκοτάδι και όταν λέμε ‘‘εγώ’’ να εννοούμε μόνο ένα μικρό κλάσμα μιας ευρύτερης ατομικότητας.

Μέσα μας, λοιπόν, βρίσκονται κι άλλα στάδια του εαυτού μας που κείτονται σε λήθαργο. Περιμένουν εκεί μέχρι να ξυπνήσουν και να ενσωματωθούν στην υπόλοιπη προσωπικότητα, κι έτσι είναι σαν να είμαστε ένας μεγάλος κήπος που περιέχει πολλές ποικιλίες σπόρων και σε διάφορα βάθη. Όταν όλα πηγαίνουν καλά, οι σπόροι ξυπνούν ένας-ένας και ενσωματώνονται με τους υπόλοιπους που ήδη βλασταίνουν. Ενώ, όταν πληγωνόμαστε κι αποθαρρυνόμαστε, η προσωπικότητά μας ακινητοποιείται, οι σπόροι σταματούν να ανθίζουν και παγώνουν. Εκτός κι αν, χωρίς να το καταλάβουμε, κάτι συμβεί, ξαφνικά.

-Βιβλιογραφία -
1. Καρλ Γιούνγκ, Ψυχολογία και Απόκρυφο, εκδόσεις Ιάμβλιχος.
2. Κόλιν Γουίλσον, Μυστήρια, εκδόσεις Αρχέτυπο
3. Πήτερ Ουσπένσκι, 5 διαλέξεις σε μια νέα ψυχολογία, εκδόσεις Σπαγειρία

(αυτό το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος 17 του ένθετου περιοδικού του Ελεύθερου Τύπου ''Φαινόμενα''. Στο τεύχος 9 είχε δημοσιευτεί το άρθρο ''Η ψυχική βάση των πνευμάτων'')

2010-11-02T04:26:00.000-07:00

Το 2000 ο Steven King δημοσίευσε το Ridding the Bullet (‘‘H Σφαίρα του Τρόμου’’ ελληνιστί) αποκλειστικά στο διαδίκτυο, δημιουργώντας το πρώτο e-book στην ιστορία και προσελκύοντας πάνω από μισό εκατομμύριο αναγνώστες on-line. Για τον ίδιο ήταν ένας καινούριος τρόπος προώθησης της παραδοσιακής δουλειάς του, για τον ενθουσιώδη κόσμο του διαδικτύου όμως ήταν ένα μεγάλο γεγονός. Μετά από αυτό, ο King λέει πως πλέον όλοι τον σταματούσαν, στον δρόμο, στο εστιατόριο, στο αεροδρόμιο, για να του μιλήσουν και να του ζητήσουν αυτόγραφο – κάτι που δεν συνέβαινε νωρίτερα -, πως είχε προσκλήσεις για τρία talk show την ημέρα, και πως τα χρήματα ήταν υπερβολικά πολλά για απλώς μία ιστορία.

Δέκα χρόνια μετά πολλά πράγματα έχουν αλλάξει όσον αφορά στο internet και στους λογοτεχνικούς πειραματισμούς μέσα από αυτό. Πλέον υπάρχουν sites, forums, προσωπικές σελίδες, όπου μπορεί κανείς να ‘‘ανεβάσει’’ την δουλειά του, επαγγελματίας ή ερασιτέχνης, και να δεχτεί το αντίστοιχο feed-back ή απλά να κάνει την φιγούρα του. Το 2006 – κάτι άλλο καλό με το internet είναι ότι συγκρατεί ημερομηνίες – ανέβασα μερικά δικά μου ασήμαντα γραπτά σε αυτό το blog κι ομολογώ πως η ανταπόκριση δεν ήταν μικρή (όπως υποθέτω ότι γίνεται συνήθως – η ανταπόκριση ποτέ δεν είναι μικρή στο διαδίκτυο). Λίγα χρόνια αργότερα, το ‘‘Μικρό ανθρωπάκι κι ο Κύκλος’’ άρεσε στην συντακτική ομάδα του περιοδικού ‘‘Συμπαντικές Διαδρομές’’ και δημοσιεύτηκε στο 9ο τεύχος του, ο ‘‘Λαβύρινθος’’ άρεσε στα παιδιά της Φ.ΛΕ.ΦΑ.ΛΟ. και το δημοσίευσαν στο δικό τους free-press, μαζί με την τιμή να με δεχτούν στην λέσχη, ενώ ‘‘Ο Φωτισμένος’’ συμπεριλήφθηκε στην ανθολογία του sff.gr ‘‘Ονειρών Σκιές’’ που εκδόθηκε το 2008. Πρώτη φορά μια δική μου ιστορία σε βιβλίο, όσο ασήμαντη κι αν είναι.

Τώρα, σκέφτομαι να ανεβάσω κάτι πιο πρόσφατο. Μία ιστορία που να ανταποκρίνεται στις σημερινές λογοτεχνικές μου ανησυχίες, ένα διήγημα κι έναν τρόπο γραφής πιο πρόσφατης παραγωγής. Πέρα από τις διάφορες σημειώσεις, τα άρθρα, τις παραπομπές, η λογοτεχνία παραμένει για μένα το πιο σημαντικό, γιατί είναι εκείνη η πιο προσωπική στιγμή του γράφοντος, η στιγμή που αδειάζεις τον νου σου απ’ όλα τα άλλα – ένα ιδιότυπο, ίσως, είδος διαλογισμού – κι εμπιστεύεσαι τον εαυτό σου στην μαγεία της δημιουργίας, του αγνώστου και του καινούριου.

Ο Steven King, με τον οποίο ξεκίνησα αυτήν την εισαγωγή, λέει πως «ολόκληρη η λογοτεχνία, κυρίως η λογοτεχνία του παράδοξου και του φανταστικού, είναι μια σπηλιά όπου αναγνώστες και συγγραφείς κρύβονται από την ζωή… Μέσα σε τούτες τις σπηλιές, σε τούτα τα κρησφύγετα, γλείφουμε τις πληγές μας και προετοιμαζόμαστε για την επόμενη μάχη που θα δώσουμε έξω, στον πραγματικό κόσμο». Μέσα από το παρακάτω λοιπόν, σας προσκαλώ για λίγο – δηλαδή εσένα, Τολμηρέ Αναγνώστη – στην δική μου σπηλιά…

- - -

Ο Νυχτερινός Επισκέπτης

Ήταν βράδυ Παρασκευής, ο Τηλέμαχος είχε μόλις τελειώσει την ανάγκη του, με δύο - τρία μικρά τινάγματα, κι ήταν έτοιμος να τραβήξει το καζανάκι της τουαλέτας, όταν άκουσε εκείνους τους ήχους από τον φωταγωγό. Σταμάτησε την κίνησή του κι αφουγκράστηκε. Δεν θυμόταν να είχε ξανακούσει κάτι παρόμοιο κι ήθελε να είναι σίγουρος γι' αυτό. Ο ήχος ακουγόταν σαν το φτεροκόπημα ενός πουλιού μέσα στον φωταγωγό, σαν φτερούγες που χτυπούσαν κι αναδιπλώνονταν σε μια προσπάθεια στήριξης ή προσγείωσης, και στην αρχή σκέφτηκε πως κάτι παράξενο συνέβαινε εκεί πάνω. Έπειτα, όμως, μια πιο οικεία εικόνα σχηματίστηκε στο μυαλό του: προφανώς ήταν ο παφλασμός από κάποιο σεντόνι ή ρούχο, που είχε ξεφύγει από το σκοινί του απλώματος και τώρα χτυπούσε στην ταράτσα. Ο ίδιος δεν είχε βγάλει τίποτα έξω κι ο καιρός δεν ήταν άσχημος, δεν φυσούσε σχεδόν καθόλου, αλλά αυτή του φάνηκε ως η πιο λογική εξήγηση που μπορούσε να δώσει. Έτσι, αφού ησύχασε με αυτήν την σκέψη, τράβηξε το καζανάκι κι έκλεισε το φως του μπάνιου, επιστρέφοντας στο σαλόνι του μικρού του διαμερίσματος.

Ήταν μία ακόμη συνηθισμένη βραδιά, κι ο Τηλέμαχος δεν είχε τίποτα το ενδιαφέρον να κάνει, απλώς λίγο ακόμη ζάπινγκ στην τηλεόραση και να τελειώσει την μπύρα του, πριν πέσει για ύπνο. Η αλήθεια ήταν πως είχε βαρεθεί όλα τα τηλεοπτικά προγράμματα και τα διάφορα μεταμεσονύχτια shows που υποτίθεται πως προσπαθούσαν να τον διασκεδάσουν, τα είχε δει όλα χιλιάδες φορές κι είχε αρχίσει να διακρίνει πλέον την τραγική έλλειψη πρωτοτυπίας που παραμόνευε πίσω από την επανάληψή τους. Σε αυτό το συμπέρασμα έφτανε κι απόψε, καθώς έπινε την τελευταία γουλιά κι άφηνε το κουτάκι της μπύρας, άδειο κι έρημο, πάνω στο τραπεζάκι μπροστά του. Ένας ευτραφής τύπος στην οθόνη πουλούσε μαξιλάρια, υπέροχα μαξιλάρια από υαλοβάμβακα, που υπόσχονταν έναν ύπνο ονειρεμένο, απαλλαγμένο από κάθε έγνοια. Ο Τηλέμαχος συμφώνησε μαζί του, αφού επέμενε τόσο πολύ, και σηκώθηκε από τον καναπέ.

Κάθε βράδυ που ξάπλωνε στο δωμάτιό του, μα κάθε βράδυ, και λίγο πριν τον πάρει ο ύπνος, σκεφτόταν τις φορές που δεν ήταν μόνος του στην δική του πλευρά του κρεβατιού. Σκεφτόταν εκείνες τις φορές - και δεν ήταν πολλές - που είχε μοιραστεί το κρεβάτι του με κάποια από τις φιλενάδες του. Η Μαρία θα είχε ακόμη αναμμένο το πορτατίφ στην δική της μεριά και θα επέμενε πως έπρεπε πρώτα να τελειώσει το βιβλίο της και μετά να σβήσει το φως. Θα του διάβαζε λίγες γραμμές από εκείνα τα αποσπάσματα που της είχαν κάνει την μεγαλύτερη εντύπωση, αλλά ποτέ δεν θα ζητούσε την γνώμη του. Ποτέ δεν συζητούσε για αυτά που διάβαζε κι ο Τηλέμαχος ήταν σίγουρος πως ποτέ δεν τα αμφισβητούσε επίσης. Οι συγγραφείς ήταν οι θεοί στην χώρα της ανθρώπινης ψυχής, συνήθιζε να λέει, και οι αναγνώστες ήταν οι περιηγητές της, δεν είχες τίποτα άλλο να σκεφτείς πάνω σε αυτό, παρά μονάχα να νιώσεις. Η Μαρία είχε φύγει πια από την ζωή του – γιατί είχε φύγει αλήθεια ; - αλλά ο Τηλέμαχος εξακολουθούσε να διατηρεί την νυχτερινή της συνήθεια. Μερικές φορές πάλι θυμόταν την Τόνια, και χαμογελούσε στην σκέψη πως θα ησύχαζε μόνο αν τον κουκούλωνε κι εκείνον ολόκληρο με το σεντόνι, πριν αρχίσουν τα ερωτικά τους παιχνίδια. Η Τόνια μύριζε σαν την απαλή αύρα ενός απογεύματος σε κάποιο λεμονοδάσος κι η κόκκινη χαίτη της είχε το συνήθειο να κυματίζει πάνω στο ωχρό της δέρμα. Η ανάμνησή της, όμως, ήταν εκείνη που ξεθώριαζε περισσότερο από κάθε άλλη στην μνήμη του Τηλέμαχου τον τελευταίο καιρό.

Ο Τηλέμαχος δεν είχε όρεξη να διαβάσει απόψε και τα βλέφαρά του έκλειναν – καθώς φαίνεται θα βυθιζόταν σε έναν ύπνο πυκνό, δίχως όνειρα – όταν ξανάκουσε εκείνους τους ήχους. Αυτή την φορά ακουγόταν σαν ένα μακρύ σύρσιμο, σαν κάποιος να τραβούσε κάτι από μεγάλη απόσταση, ή μάλλον όχι, ακουγόταν σαν κάποιος να απολάμβανε ένα μακρόσυρτο ρούφηγμα. Ανασηκώθηκε και στηρίχθηκε στον αγκώνα του, καθώς έστηνε αυτί. Ο ήχος ερχόταν από το επάνω διαμέρισμα, για την ακρίβεια τον ένιωθε ακριβώς πάνω από το κεφάλι του, στην κρεβατοκάμαρα του επάνω διαμερίσματος, κι έμοιαζε πράγματι με ένα μακρύ ρούφηγμα, λες και κάποιος ρουφούσε από μεγάλη απόσταση μ' ένα καλαμάκι. Ή ίσως είναι επιθανάτιος ρόγχος, ο κ. Παρασκευόπουλος από επάνω..., σκέφτηκε ο Τηλέμαχος κι αμέσως τον διαπέρασε κρύος ιδρώτας. Ο γέρος μπορεί να πέθαινε ακριβώς αυτή την στιγμή, μόνος κι αυτός στο διαμέρισμά του, και δεν ήταν κανείς εκεί για να τον βοηθήσει. Ή μπορεί να είναι απλώς ο αέρας, σκέφτηκε πάλι, προφανώς κάποια πόρτα είχε μείνει ανοιχτή, κάποια χαραμάδα άφηνε το υπόκωφο ουρλιαχτό της μέσα στην νύχτα.

Σηκώθηκε και πήγε μέχρι την μπαλκονόπορτα, να διαπιστώσει τί συνέβαινε επιτέλους με τον καιρό απόψε. Όταν επέστρεφε από την δουλειά, γύρω στις πεντέμισι, ένα μουντό σκοτάδι είχε ήδη απλωθεί παντού, αλλά ο αέρας από πάνω του ήταν ακίνητος, μια άπνοια και μια παγωνιά που σου πάγωνε το μεδούλι. Τώρα πράγματι φυσούσε λίγο, μπορούσε να δει τα φύλλα των δένδρων στην άκρη του δρόμου να σαλεύουν απ’ το νυχτερινό αεράκι, αλλά όταν ξαναέστησε αυτί διαπίστωσε πως ο θόρυβος είχε πλέον σταματήσει. Ό,τι κι αν ήταν ή όποιος κι αν ήταν, είχε πάψει να ακούγεται. Κι ενώ για μια στιγμή σκέφτηκε να χτυπήσει στον κ. Παρασκευόπουλο και να τον ρωτήσει αν όλα ήταν εντάξει, τελικά αποφάσισε να μην το κάνει. Πόσες φορές, σκέφτηκε, είχαν συναντηθεί κι είχε τύχει να μιλήσουν, πέρα από ένα καλό απόγευμα τις καθημερινές και μια καλημέρα τα σαββατοκύριακα ; Ακόμη και για εκείνο το πρόβλημα με τα υδραυλικά, που είχε γίνει αρκετά έντονο τις τελευταίες ημέρες, δεν είχε βρει μέχρι στιγμής την όρεξη να του μιλήσει. Ο Τηλέμαχος δεν συνήθιζε να ενοχλεί τους ανθρώπους, γεγονός που συχνά του προσέδιδε τον χαρακτηρισμό του απόμακρου, κι αποφάσισε πως ούτε οι αποψινές μεταμεσονύχτιες ώρες ήταν κατάλληλες για να πιάσει κουβέντα. Έτσι, επέστρεψε στο κρεβάτι του, τράβηξε τα σκεπάσματα μέχρι το πηγούνι, κι έκλεισε τα αυτιά του σε κάθε ήχο.

Όταν το επόμενο πρωί ο Τηλέμαχος στάθηκε στην πόρτα του μπάνιου, ελέγχοντας τις τσέπες του για τα κλειδιά του (για μια στιγμή ανησύχησε καθώς δεν τα βρήκε, αλλά έπειτα θυμήθηκε πως τα είχε αφήσει στην τσάντα του), είδε δύο χοντρές σταγόνες να πέφτουν πάνω στο μανίκι του πουκαμίσου του. Η μία μετά την άλλη οι σταγόνες πότισαν το ύφασμα στο πουκάμισό του, αφήνοντας ένα παχύρευστο ρόδινο χρώμα. Μα, τί στην ευχή... μια αιφνίδια αστραπή έκπληξης τον διαπέρασε μέχρι να καταλάβει. Ύστερα σήκωσε το χέρι του και μία ακόμη σταγόνα έπεσε στην μέση της παλάμης του. Σηκώνοντας το κεφάλι, είδε πάνω από την πόρτα του μπάνιου το σπηλαιώδες σκοτάδι που έβγαινε από το ανοιχτό πατάρι. Ο μικρός χώρος είχε πλημμυρίσει πάλι από τα υδραυλικά του επάνω διαμερίσματος, ένα πρόβλημα με τον θερμοσίφωνα του κ. Παρασκευόπουλου, που απ' ότι φαινόταν ο ηλικιωμένος άντρας ακόμη δεν είχε μπορέσει να το λύσει. Αλλά ο Τηλέμαχος ήταν σίγουρος πως είχε αδειάσει εντελώς το πατάρι, είχε μεταφέρει κάθε χαρτοκούτι και κάθε σακούλα με τα πράγματα που φύλαγε εκεί πάνω, κι έτσι δεν μπορούσε να δικαιολογήσει τώρα ούτε το παράξενο χρώμα του νερού, ούτε την υφή του. Τί στην ευχή έκανε ο κ. Παρασκευόπουλος εκεί πάνω ; Για ακόμη μία φορά όμως δεν είχε χρόνο να το ψάξει. Έπρεπε να αλλάξει πουκάμισο και να τρέξει μέχρι την στάση του λεωφορείου, αν ήθελε να είναι στην ώρα του στην δουλειά. Κι έπρεπε να είναι, γιατί ο Τηλέμαχος δεν μπορούσε να αντέξει καν το άγχος του στην ιδέα πως θα καθυστερούσε.

Αρκετές ώρες αργότερα, ο παράξενος επισκέπτης τον περίμενε καθισμένος στα σκαλοπάτια. Έγερνε μπροστά, με τους αγκώνες ακουμπισμένους στα γόνατα και το πρόσωπο στραμμένο στο δάπεδο. Δεν ήταν εύκολο να διακρίνεις τα χαρακτηριστικά του κι ο Τηλέμαχος στην αρχή δεν τον πρόσεξε καθώς έβγαινε από το ασανσέρ. Ο όροφος φωτίστηκε για λίγο από το φως της καμπίνας, τα κλειδιά κουδούνισαν καθώς έβγαιναν από την τσάντα, κι ο ήχος τους έκανε τον άντρα να κουνηθεί. Με την άκρη του ματιού, ο Τηλέμαχος έπιασε την σκοτεινή σιλουέτα να ισιώνει την πλάτη της κι ύστερα ένιωσε την επιδερμίδα του ν' ανατριχιάζει. Ενστικτωδώς, πίεσε τον διακόπτη και φώτισε τον διάδρομο.

''Με συγχωρείτε, περιμένετε κάποιον ;''

Ο παράξενος άντρας σηκώθηκε όρθιος, σαν να έδινε συνειδητά εντολή στις αρθρώσεις του ν' ανοίξουν. Ήταν αρκετά ψηλός, με πολύ λεπτά άκρα και μεγάλες πλάτες, με μαλλιά μακριά και δεμένα πίσω σε μία λεπτή κοτσίδα, όπως έχουν συχνά οι καλλιτέχνες, με μάτια που φαίνονταν νυσταγμένα – γενικά ολόκληρο το πρόσωπό του εξέπεμπε μια βαθιά ηρεμία – ενώ για στόμα είχε μια μακριά σχισμή σχεδόν χωρίς χείλη πάνω από το φαρδύ του πηγούνι. Ο άντρας ήταν πολύ χλωμός, θα μπορούσε να είναι μακιγιαρισμένος, κι ο Τηλέμαχος σκέφτηκε πως δεν ήταν εύκολο να προσδιορίσεις την ηλικία του. Καθώς μετατόπιζε το βάρος του από το ένα πόδι στο άλλο, η μακριά του καμπαρντίνα ανέμισε στα πλευρά του, σαν φτερούγες που αναδιπλώνονται.

''Εμένα με συγχωρείτε, θα πρέπει να σας τρόμαξα. Είμαι ο καινούριος σας γείτονας, στον πέμπτο...''

''Καινούριος... Δεν ήξερα πως ο κ. Παρασκευόπουλος είχε φύγει.''

Ο άγνωστος έκανε μια αόριστη χειρονομία και κούνησε το κεφάλι του.

''Ω, ναι, νομίζω πως ο προηγούμενος ένοικος εγκατέλειψε το διαμέρισμα, κι εγώ χρειαζόμουν επειγόντως ένα κατάλυμα. Σκοπεύω να περάσω μερικούς μήνες στην πρωτεύουσα ξέρετε.''

Ο Τηλέμαχος προσπαθούσε να επεξεργαστεί την πληροφορία πως ο ηλικιωμένος του γείτονας στον πέμπτο όροφο είχε μετακομίσει, χωρίς ο ίδιος να έχει πάρει χαμπάρι, ενώ στο βάθος του μυαλού του αντηχούσε ακόμη, για κάποιον άγνωστο λόγο, η λέξη ''κατάλυμα'' και η χροιά της φωνής του ξένου άντρα που είχε τώρα μπροστά του. Ήταν βαθιά και ζεστή και του έφερνε στον νου τα μεταγλωττισμένα κινούμενα σχέδια που έβλεπε μικρός. Ταυτόχρονα, ένιωσε να ζαλίζεται. Καθώς περίμενε στην καμπίνα του ασανσέρ, μόλις λίγες στιγμές νωρίτερα, οι ώμοι του έγερναν μπροστά και ένιωθε ολόκληρο το κορμί του να ουρλιάζει για λίγη ξεκούραση στο μαλακό του κρεβάτι. Για μια στιγμή, μόλις βγήκε απ’ το ασανσέρ, ξεχάστηκε κι η αδρεναλίνη του πήρε πάλι μπρος, αλλά αυτό το αίσθημα είχε επιστρέψει πιο έντονο τώρα, μια γλυκιά κούραση και η ανάγκη για λίγη ζεστή θαλπωρή, κάπου όπου θα μπορούσε να κουρνιάσει. Ένιωσε τα μάτια του να γλαρώνουν και τα γόνατά του να λυγίζουν. Προσπάθησε όμως να επαναφέρει τον εαυτό του, έγνεψε στον καινούριο του γείτονα κι έβαλε τα κλειδιά στην πόρτα ανοίγοντάς την.

Ο άντρας έκανε ένα βήμα μπροστά κι ο Τηλέμαχος ένιωσε πάλι μια απροσδιόριστη ανησυχία.

''Με συγχωρείτε. Ονομάζομαι Βλαδίμηρος Τεπερίδης και πολύ φοβάμαι πως το διαμέρισμά μου δεν είναι ακριβώς έτσι όπως μου το υποσχέθηκαν. Νομίζω πως έχει σοβαρό πρόβλημα με τα υδραυλικά του, για την ακρίβεια το μπάνιο κι ο διάδρομος έχουν πλημμυρίσει, και γενικότερα...''

Κυκλοφορούσε η φήμη πως ο κ. Παρασκευόπουλος είχε εγκαταστήσει στο παρελθόν ένα πρόβατο στο διαμέρισμά του. Ο Τηλέμαχος το έβρισκε εξωφρενικό αλλά οι παλαιότεροι κάτοικοι της πολυκατοικίας ορκίζονταν ότι ήταν αλήθεια. Συχνά κατά την διάρκεια της ημέρας ακούγονταν βελάσματα από τον τελευταίο όροφο, τα οποία μόνο κάποια προχωρημένη ώρα της νύχτας διακόπτονταν απότομα, επειδή προφανώς, έλεγαν, πρέπει να είχε κάποιο φίμωτρο που το φορούσε τότε στο καημένο το ζωντανό. Όλες τους οι εκκλήσεις προς την αστυνομία και το υγειονομικό δεν είχαν κανένα αποτέλεσμα, είχαν γίνει πλέον γνωστοί στις υπηρεσίες ως ''αυτοί με το πρόβατο'' και γελούσαν μαζί τους, ώσπου χρειάστηκε οι υπάλληλοι του υγειονομικού να την στήσουν μια ολόκληρη μέρα έξω από το διαμέρισμα και να πιάσουν τον ηλικιωμένο ένοικο ακριβώς την στιγμή που άνοιγε την πόρτα. Το πρόβατο βρισκόταν στο σαλόνι, είπαν όσοι είδαν την σκηνή με τα μάτια τους, και μασούλαγε χλωρά μαρούλια από μία μεγάλη γαβάθα ακουμπισμένη μπροστά του. Ο Τηλέμαχος θυμόταν καμιά φορά αυτή την ιστορία, που είχε συμβεί πολύ πριν από την δική του άφιξη στην πολυκατοικία, κι έπιανε τον εαυτό του να σκάει στα γέλια καθώς φανταζόταν τον ηλικιωμένο άντρα να μεταφέρει το πρόβατο μέσα στην πόλη προς το διαμέρισμά του. Έτσι είναι, σκέφτηκε και τώρα εύθυμα, όταν δεν πάει ο Μωάμεθ στο βουνό έρχεται το βουνό στον Μωάμεθ, και γύρισε πάλι το βλέμμα του προς τον ξένο.

''Παρακαλώ, περάστε.''

Τότε, για πρώτη φορά, ο παράξενος επισκέπτης του χαμογέλασε, αποκαλύπτοντας δύο σειρές πολύ μεγάλα και γυαλιστερά δόντια ανάμεσα στα σουφρωμένα του χείλη.

Ήταν σαββατόβραδο, αλλά το τηλέφωνο δεν χτύπησε στο διαμέρισμα του Τηλέμαχου, κι ο ίδιος δεν έδειξε ότι είχε κάποια ιδιαίτερα σχέδια, ούτε και να ενοχλείται από τον απρόσμενο επισκέπτη του. Τον κάλεσε να καθίσει στο σαλόνι και τον ρώτησε αν θα ήθελε να πιούν κάτι μαζί. Ο Βλαδίμηρος Τεπερίδης δεν είχε κάποια συγκεκριμένη προτίμηση αλλά ο Τηλέμαχος θυμήθηκε πως φύλαγε ένα μπουκάλι κόκκινο κρασί κάπου στα ντουλάπια του.

''Απ' ότι θυμάμαι ήταν πολύ καλό. Είχα τα γενέθλιά μου πριν από δύο βδομάδες και κάτι φίλοι με επισκέφτηκαν. Ήπιαμε μόνο τρία ποτήρια...''

''Το κρασί των γενεθλίων σας, λοιπόν'', ακούστηκε η φωνή του άντρα που βολευόταν αναπαυτικά στον καναπέ, χωρίς να βγάλει την καμπαρντίνα του αλλά απλώς ανασηκώνοντάς την.

Ο Τηλέμαχος γέμισε δύο ποτήρια και τα άφησε στο τραπεζάκι ανάμεσά τους. Ήταν αρκετά περίεργο, σκέφτηκε καθώς καθόταν κι εκείνος, δεν συνήθιζε να καλεί αγνώστους στο σπίτι, με τον συγκεκριμένο όμως ένιωθε μια ανεξήγητη οικειότητα, σχεδόν μια υποσυνείδητη επιθυμία να τον περιποιηθεί. Ήταν έτοιμος να τον ρωτήσει αν ήθελε να παραγγείλουν κάτι για να φάνε, όταν μια λογική σπίθα, μια σκέψη λογοκρισίας, τον έκανε να συγκρατήσει την διαχυτικότητά του. Άλλωστε, ο άγνωστος επισκέπτης του έδειχνε ήδη αμήχανος.

Ο Τηλέμαχος νόμισε πως κατάλαβε τον λόγο. ''Έχω κάτι ξηρούς καρπούς, μια στιγμή...''

Καθώς σηκώθηκε από την πολυθρόνα του, είδε και τον καλεσμένο του σχεδόν να ανασηκώνεται μαζί του, κι ενώ επέστρεφε στην κουζίνα άκουγε την καμπαρντίνα του να ανασαλεύει. Νόμισε πως την έβγαζε και την δίπλωνε στον καναπέ, αλλά τελικά την φορούσε ακόμη όταν επέστρεψε. Είχε πάψει πια να ψαχουλεύει τις τσέπες του κι είχε σηκώσει το χέρι ψηλά σε μία πρόποση.

''Ομολογώ πως η χθεσινή μου άφιξη δεν ήταν και τόσο υποσχόμενη, διαπιστώνω όμως πως έχω έναν πολύ φιλόξενο γείτονα. Στην γνωριμία μας, καλέ μου φίλε.''

''Δεν είναι κακό να είμαστε ευγενείς, πιστεύω. Και πολύ φοβάμαι πως έχουμε ένα πρόβλημα να λύσουμε από κοινού: τα υδραυλικά σας. Σήμερα το πρωί είχα την ατυχία να το διαπιστώσω κι εγώ. Το πατάρι μου πλημμύρισε πάλι.''

Ο καλεσμένος έπινε ήδη από το ποτήρι του, απολαμβάνοντας μερικές μεγάλες γουλιές, και μόνο όταν το ξανάφερε στην άκρη των χειλιών του μπόρεσε να απαντήσει στον Τηλέμαχο.

''Ναι, ελπίζω να λύσουμε το πρόβλημα των υδραυλικών μου'', είπε μειδιώντας, κι ένα κόκκινο ρυάκι από το ποτό ήταν έτοιμο να γλιστρήσει στο πηγούνι του, πριν το σκουπίσει με την ανάστροφη του χεριού του.

Όταν πέρασαν οι πρώτες στιγμές αμηχανίας μεταξύ των δύο αγνώστων, ο επισκέπτης αποδείχτηκε ένας πολύ καλός συνομιλητής. Για την ακρίβεια, περισσότερο μιλούσε εκείνος, με τον Τηλέμαχο να περιορίζεται απλώς στον ρόλο του ακροατή. Τον είχε ρωτήσει μόνο από πού ερχόταν, κι εκείνος ξεκίνησε να ξεδιπλώνει την μακρά ιστορία της οικογένειάς του, μια ολόκληρη οδύσσεια ξεριζωμού και περιπλάνησης, όπως την χαρακτήρισε ο ίδιος. Φαινόταν ξαφνικά ευδιάθετος, ή ίσως ήταν το κρασί που τον έκανε τόσο ομιλητικό, κι ο Τηλέμαχος δεν τόλμησε να σταματήσει τον ειρμό του.

Ο πιο παλαιός του πρόγονος, που διατηρούνταν ακόμη στην οικογενειακή μνήμη, είπε πως ζούσε κάποτε σε μια μακρινή χώρα της ανατολής, όπου ήταν ιδιοκτήτης μιας μεγάλης έκτασης γης κι ενός πύργου στην άκρη μιας λοφοπλαγιάς, και διαφέντευε ολόκληρο το χωριό που απλωνόταν στην πεδιάδα από κάτω. Παρόλο που είχε πολλούς εργάτες στην δούλεψή του, απέναντι στους οποίους δεν ήταν και τόσο επιεικής, ο ίδιος προτιμούσε την απομόνωση του πέτρινου πύργου του, αναζητώντας την διασκέδαση μέσα από πολλές εκκεντρικότητες. Υπήρχαν φήμες που τον κατηγορούσαν για χαλαρή ηθική και για ακόρεστη τάση προς τις σωματικές απολαύσεις. Φαίνεται όμως πως κάποτε βαρέθηκε την συχνή εναλλαγή των ερωτικών του συντρόφων, που τόσο συνήθιζε, κι επιδόθηκε σε πράγματα ακόμη πιο σκοτεινά από τα συνηθισμένα, για τα οποία λίγα ακούγονταν παραέξω κι ακόμη λιγότερα γίνονταν πιστευτά απ' όσα ψιθυρίζονταν. Κάποια στιγμή, μία από τις συζύγους του κατάφερε να ξεφύγει από τον πύργο - αυτήν ακριβώς την έκφραση χρησιμοποίησε - και με το παιδί που κουβαλούσε στην κοιλιά της βρήκε στέγη σε κάποιον από τους ανθρώπους του χωριού. Από εκείνη την γέννα ήταν που ξεκινούσε η μακριά αλυσίδα του σογιού του, που κατέληγε τελικά σε εκείνον.

Απορροφημένος πλήρως, ο Τηλέμαχος παρακολουθούσε την πλούσια διήγηση του καλεσμένου του, ο οποίος χειρονομούσε κι άλλαζε τον τόνο της φωνής του ανάλογα με την περίσταση, σαν ηθοποιός που προβάρει τον ρόλο του, κι ένιωθε πως δεν μπορούσε να αξιολογήσει κατά πόσο τα λόγια του επισκέπτη του ήταν αληθινά ή όχι. Όπως κι αν ήταν, όμως, είχε μεγάλο ταλέντο στην εξιστόρηση, κι ο Τηλέμαχος το μόνο που ήθελε ήταν να συνεχίσει να τον ακούει, έτσι όπως περιέγραφε την τύχη εκείνης της γυναίκας και του παιδιού της, μέχρι που έφτασε τελικά στους δικούς του γονείς και στις δικές τους περιπέτειες. Είπε πως ήταν πρόσφυγες από τα παράλια της Μικράς Ασίας που εγκαταστάθηκαν κάπου στην Πελοπόννησο, αλλά αναγκάστηκαν να ξενιτευτούν και πάλι, λόγω διάφορων επεισοδίων που έγιναν κατά την διάρκεια του εμφυλίου.

Ένας γείτονας, από τον οποίο πολύ συχνά αγόραζαν την κοπριά τους, στάθηκε ένα πρωινό έξω από τις αποθήκες τους. Ήταν προχωρημένος χειμώνας, έκανε παγωνιά, κι ο ψυχρός αγέρας σάρωνε τα σπαρμένα χωράφια, ξανέμιζε τα κλαδιά των λιγοστών δένδρων και σφύριζε μέσα από τα παράθυρα και τις χαραμάδες των σπιτιών. Δεν ήταν η οσμή που του τράβηξε αρχικά την προσοχή, αλλά μία άλλη παράξενη αίσθηση που έμοιαζε να πλανάται στην ατμόσφαιρα, και παρόλο που δεν μπορούσε να το εξηγήσει, ήταν σίγουρος πως κάτι αλλόκοτο συνέβαινε εκεί πέρα. Η πόρτα της αποθήκης είχε ξεχαστεί ανοιχτή κι ο άνεμος την είχε σακατέψει, αφήνοντας το άνοιγμα, σκοτεινό κι έρημο, να χάσκει σαν φαφούτικο στόμα. Φαινόταν όμως να υπάρχει κάποια κίνηση μέσα της κι αυτό ήταν που έκανε τον αγρότη τελικά να προχωρήσει. Όταν πλησίασε στο σκοτεινό άνοιγμα, τα μάτια του άνοιξαν διάπλατα στο θέαμα που του αποκάλυψε το λιγοστό φως που έμπαινε από τις χαραμάδες της αποθήκης, κι αναγκάστηκε να σηκώσει το μανίκι του παλτού του καλύπτοντας το μισό του πρόσωπο από την δυσωδία. Ένα ολόκληρο σμήνος από μύγες πετούσε στον αέρα, τόσες πολλές και τόσο μεγάλες που δεν είχε ξαναδεί ποτέ του. Προσγειώνονταν για λίγο κι έπειτα ξανασηκώνονταν, κι από κάτω τους υπήρχαν πτώματα, ένας ολόκληρος σωρός από νεκρά ανθρώπινα κορμιά, πετσοκομμένα, ξεκοιλιασμένα και διαμελισμένα, ένα κανονικό λουτρό αίματος που είχε ποτίσει την γη.

Στο άκουσμα αυτής της περιγραφής, ο Τηλέμαχος ξεροκατάπιε, με την δυσάρεστη αίσθηση που νιώθει κανείς όταν το στόμα του είναι τελείως στεγνό, και δεν ήξερε να πει αν ήταν όσα είχε μόλις ακούσει ή εκείνη η λάμψη στα σκοτεινά μάτια του επισκέπτη του που τον έκανε να τρομάξει περισσότερο. Τί ήταν όλα αυτά και τί σήμαιναν ; Για πρώτη φορά, ο Τηλέμαχος έπιασε τον εαυτό του να αναρωτιέται για το ποιόν του καινούριου του γείτονα και για το αν έκανε καλά που τον έβαλε μέσα στο σπίτι του. Από την άλλη, ας μην βιαζόταν να βγάλει συμπεράσματα, δεν τα είχε ακούσει όλα ακόμη και δεν ήξερε πού ακριβώς ήθελε να καταλήξει, αναφερόταν στην περίοδο του εμφυλίου - έτσι δεν είχε πει ; - και σίγουρα πολλά τρομερά πράγματα είχαν συμβεί τότε. Ίσως όλα αυτά να είχαν μία λογική εξήγηση.

''Επρόκειτο ασφαλώς για συμμορίτες'', ακούστηκε πάλι η φωνή του Βλαδίμηρου Τεπερίδη, που έκανε τον Τηλέμαχο να συνέλθει από τις σκέψεις του, ''για αντάρτες που τριγυρνούσαν στα βουνά, που απ' ότι φαίνεται είχαν την ατυχία να πέσουν στα χέρια του Εθνικού Στρατού. Τί γύρευαν όμως όλοι αυτοί συγκεντρωμένοι στις αποθήκες των γονιών μου και γιατί τα πτώματά τους βρίσκονταν σε τόσο άθλια κατάσταση, ήταν ερωτήματα που δεν μπορούσαν να απαντηθούν εύκολα.''

Έκανε μια παύση και σήκωσε πάλι το ποτήρι του. Μέχρι να το αδειάσει όλο, ο Τηλέμαχος είχε την ευκαιρία να πάρει μερικές ακόμα ανάσες.

''Αλλά ξέρετε πως είναι αυτά τα πράγματα στα χωριά. Ιδίως τότε. Ο κόσμος έλεγε διάφορα, το σούσουρο δεν άργησε να εξαπλωθεί, κι οι γονείς μου, παρόλο που δεν είχαν δώσει κανένα πολιτικό στίγμα μέχρι τότε, αναγκάστηκαν να φύγουν και να αναζητήσουν την τύχη τους αλλού. Για ένα διάστημα εγκαταστάθηκαν στην πρωτεύουσα κι έπειτα αποφάσισαν να πάνε στην Αμερική, την εποχή του μεγάλου μεταναστευτικού κύματος. Εγώ γεννήθηκα πάνω στο πλοίο ξέρετε. Προς τον Νέο Κόσμο. Μερικές φορές νομίζω πως είναι η μοίρα μου να ταξιδεύω συνεχώς.''

Ο παράξενος επισκέπτης σηκώθηκε από τον καναπέ, με την καμπαρντίνα του ν’ ανεμίζει στα πλευρά του, και διέσχισε το σαλόνι.

''Καταπληκτική ιστορία'', ήταν το μόνο που μπόρεσε να ψελλίσει ο Τηλέμαχος.

Ήταν ακόμη συγκλονισμένος από την διήγηση, σχεδόν είχε χάσει το χρώμα του, κι έμενε ακίνητος στην θέση του με τα μέλη του παραλημένα από το σοκ, σαν παρατημένη κούκλα που είχαν πάψει να παίζουν μαζί της.

Ο επισκέπτης του στάθηκε μπροστά στην μπαλκονόπορτα, ατενίζοντας έξω.

''Ω, ήταν άλλες εκείνες οι εποχές, αγαπητέ μου. Είχαν μια ζωτικότητα που σήμερα την έχουμε ξεχάσει. Τότε οι άνθρωποι ήταν πιο κοντά στην ζωή, κι είχαν μια ψυχή μέσα τους που τους έκανε να στέκονται στα πόδια τους και να αντέχουν τις κακουχίες... κάτι που άξιζε να πάρεις...''

Ο Τηλέμαχος δεν ήταν σίγουρος ότι κατάλαβε την τελευταία του φράση. Ήλπιζε πως με το τέλος της ιστορίας του, ο επισκέπτης του θα επέστρεφε στην καθημερινή κι ήρεμη μορφή του, αυτή του ανθρώπου που είχε βρει σκυμμένο στα σκαλοπάτια κι είχε πρόβλημα με το διαμέρισμά του, αλλά έβλεπε πως εκείνος διατηρούσε ακόμη τον υψηλό και μυστηριακό τόνο της έντονης αφήγησής του. Κι ο ίδιος δεν μπορούσε να κουνηθεί από την θέση του. Μακάρι να μπορούσε να κάνει κάτι για να ξαναγίνουν όλα φυσιολογικά, όπως πριν. Έπειτα ο επισκέπτης γύρισε και τον κοίταξε, κι ο Τηλέμαχος είδε κάτι σαν απορία στις δύο μαύρες κόγχες των ματιών του.

''Μπορώ να ανοίξω την μπαλκονόπορτα ;''

''Ασφαλώς.''

Ένα δροσερό αεράκι φούσκωσε τις κουρτίνες και απλώθηκε, σαν απαλό χάδι, μέσα στο δωμάτιο. Αυτό βοήθησε τον Τηλέμαχο να συνέλθει κάπως, αλλά ο καλεσμένος του άρχισε πάλι να βαδίζει μέσα στο σαλόνι.

''Δεν βρίσκεται πως η ζωή μας σήμερα είναι πολύ περιορισμένη ; Οι άνθρωποι ζουν προστατευμένοι σε ένα περίβλημα άγνοιας και μηχανικότητας, έχοντας ξεκοπεί τελείως από την αληθινή τους φύση. Κοιτάξτε τους πως ζουν μέσα στις πόλεις τους, στα μικρά τους σπίτια, στα αξιοθρήνητα αυτοκίνητα, που υποτίθεται πως τους δίνουν έναν βαθμό ελευθερίας, στα στενά τους γραφεία. Τί γνωρίζουν αυτοί οι άνθρωποι από την αληθινή ζωή, πώς είναι δυνατόν να ξέρουν τί θα πει ελευθερία...''

Καθώς βάδιζε τώρα πιο έντονα μέσα στο δωμάτιο, θυμίζοντας άγριο ζώο που το έχουν φυλακίσει σε κλουβί, ο Τηλέμαχος πρόσεξε πως πέρασε μπροστά από τον μικρό καθρέπτη του τοίχου αλλά δεν είδε την αντανάκλασή του μέσα σε αυτόν. Ο καθρέπτης δεν μπόρεσε να συλλάβει την εικόνα του ! Συνέχιζε να καθρεπτίζει την μικρή γωνιά του δωματίου που έβλεπε, όπως πάντα, την άκρη από το τραπεζάκι, την μισή οθόνη της τηλεόρασης και την μία πλευρά της κουρτίνας, αλλά ο καλεσμένος του δεν φάνηκε καθόλου καθώς πέρασε από μπροστά του. Ήταν λες και δεν ανήκε πραγματικά μέσα σε αυτό το δωμάτιο, σαν να αντιπροσώπευε έναν άλλον κόσμο που μόνο στην συνείδηση του Τηλέμαχου ήταν πραγματικός.

''Δεν έχετε αναρωτηθεί τί υπάρχει εκεί έξω που δεν θα το μάθουμε ποτέ ; Τί κρύβουν όλοι οι αμνημόνευτοι αιώνες που δεν ζήσαμε και δεν θα ζήσουμε ποτέ ; ''

Βλέποντας όμως πως δεν έπαιρνε απάντηση από τον Τηλέμαχο, που είχε βουλιάξει μέσα στην πολυθρόνα του, ο παράξενος επισκέπτης τελικά ανασήκωσε τους ώμους.

''Αλλά βέβαια, Ars Longa, Vita Bravis... Η γνώση μακρά κι ο βίος βραχύς. Έτσι έχουν τα πράγματα και σας ζητώ να συγχωρήσετε την φλυαρία μου. Μερικές φορές με πιάνουν τέτοιες ανησυχίες, ίσως φταίει το γεγονός ότι έχω μείνει για πολλά χρόνια ανέστιος και πλάνης.''

Με αργά βήματα κατευθύνθηκε προς τον διάδρομο και την έξοδο, κι ο Τηλέμαχος, σαν υπνωτισμένος, σηκώθηκε για να τον συνοδεύσει.

''Μην ανησυχείτε για τα νερά. Θα είναι το πρώτο πράγμα που θα φροντίσω αύριο. Καληνύχτα σας, και σας ευχαριστώ πολύ για την φιλοξενία. ''

Και με αυτά να είναι τα τελευταία του λόγια, ο παράξενος επισκέπτης βγήκε από το διαμέρισμα του Τηλέμαχου και χάθηκε στο σκοτάδι, χωρίς ν’ ανοίξει το φως του ορόφου.

Δύο ώρες αργότερα, ο Τηλέμαχος βρισκόταν μισοξαπλωμένος στο κρεβάτι του, με ένα βιβλίο ξεχασμένο πάνω στα πόδια του. Κοίταζε ευθεία μπροστά, σαν να κοιμόταν με ανοιχτά τα μάτια, αλλά στην πραγματικότητα σκεφτόταν. Σκεφτόταν τις περίεργες ώρες εκείνου του απογεύματος, όπου ο τύπος που του είχε συστηθεί ως Βλαδίμηρος Τεπερίδης είχε καθίσει στο σαλόνι του, είχε πιεί από το ποτό του, και του είχε διηγηθεί την ιστορία του. Υπήρχε κάτι που δεν ήταν σωστό σε αυτόν τον άνθρωπο, αλλά όσο κι αν έσπαζε το κεφάλι του ο Τηλέμαχος δεν μπορούσε να προσδιορίσει το τί ακριβώς ήταν. Ξαφνικά θυμήθηκε εκείνον τον παλιό συμμαθητή του, που τον είχε συναντήσει τυχαία ύστερα από πολλά χρόνια, κουρνιασμένο στην άκρη του δρόμου. Ήταν από τα ομορφότερα αγόρια της τάξης του, ξανθός, ψηλόλιγνος, με γαλάζια μάτια, δεν ήταν τόσο καλός μαθητής αλλά ήταν πάντα χαμογελαστός, αεικίνητος, πάντα έτοιμος για παιχνίδι και πειράγματα. Τότε που τον ξαναείδε ο Τηλέμαχος ήταν μια σκιά του παλιού εαυτού του, μια παρωδία της ανθρώπινης υπόστασης, τσακισμένος από την χρόνια χρήση ουσιών και τις κακουχίες μιας ταλαιπωρημένης ζωής. Στην αρχή του θύμισε κάτι απροσδιόριστο, αλλά έπειτα, όταν τον άκουσε να τον καλεί με το όνομά του, τον αναγνώρισε με έκπληξη. Και τότε οι δύο μορφές τού φάνηκαν ανακατεμένες μπροστά του, ένας θολός αντικατοπτρισμός του παρελθόντος μαζί με το άδοξο παρόν, δύο μορφές από τον ίδιο άνθρωπο με την μία να διαχέεται μέσα στην άλλη, χωρίς να μπορεί να πει με σιγουριά ποιόν ακριβώς είχε μπροστά του, τον παλιό συμμαθητή του ή έναν ναρκομανή.

Έτσι και τώρα, ο καινούριος ένοικος του επάνω διαμερίσματος έμοιαζε με το παράξενο και φοβιστικό μίγμα μιας ακαθόριστης μορφής. Παρόλο που στην αρχή δεν το είχε σκεφτεί έτσι, τώρα το έβλεπε καθαρά. Αλλά πάλι, σκέφτηκε πως μπορεί να παρερμήνευε τον άγνωστο άντρα. Δεν τον γνώριζε σχεδόν καθόλου και το γεγονός πως ήταν άρτι αφιχθείς από το εξωτερικό ίσως να ήταν η αιτία αυτής της αλλόκοτης αίσθησης που του προκαλούσε. Ο Τηλέμαχος σκέφτηκε πως αρχικά όλοι οι άνθρωποι που συναντούμε μας φαίνονται διαφορετικοί απ’ ότι αργότερα, όταν πια τους έχουμε γνωρίσει καλύτερα και τους έχουμε συνηθίσει.

Σήκωσε το βιβλίο στα χέρια του, αποφασισμένος να συνεχίσει το διάβασμά του, αλλά σχεδόν αμέσως το άφησε πάλι. Ένα δροσερό αεράκι ερχόταν από τον διάδρομο κι ανατρίχιαζε τα γυμνά του μπράτσα. Σήκωσε το κεφάλι παραξενεμένος, αλλά μετά βρέθηκε να αναρωτιέται αν είχε ξανακλείσει την μπαλκονόπορτα ή την είχε αφήσει ανοιχτή. Ένα δεύτερο ψυχρό ρεύμα, που σίγουρα ερχόταν από το σαλόνι, του έδωσε την απάντηση που χρειαζόταν. Η μπαλκονόπορτα είχε ξεχαστεί ανοιχτή κι ο Τηλέμαχος κατέβασε τα πόδια του από το κρεβάτι για να πάει να την κλείσει.

Πριν σηκωθεί, έμεινε για μερικές στιγμές ακίνητος, να αφουγκράζεται την σιωπή. Κανένας ήχος απόψε. Δεν μπορούσε να πιάσει τίποτα από το επάνω διαμέρισμα και σκέφτηκε πως αν ο καινούριος ένοικος είχε πράγματα να μεταφέρει, σίγουρα θα το είχε κάνει το πρωί, όσο εκείνος έλειπε στην δουλειά. Τώρα θα είχε πέσει κατευθείαν για ύπνο, αρκετά κουρασμένος και μάλλον ζαλισμένος από το κρασί. Ο Τηλέμαχος συνειδητοποίησε πως είχε πιει μόνο μια γουλιά από το δικό του κι έπειτα το είχε αφήσει πάνω στο τραπεζάκι, ανέγγιχτο. Δεν θυμόταν τί ακριβώς είχε κάνει μετά την αποχώρηση του επισκέπτη του, αλλά, απ’ ότι φαινόταν, είχε αφήσει το σαλόνι όπως ήταν χωρίς να μαζέψει τίποτα. Απλώς, είχε φύγει από κει.

Τώρα όμως επέστρεφε, σέρνοντας τις παντόφλες του και τρίβοντας τα χέρια του λόγω της ψύχρας που είχε εισχωρήσει στο δωμάτιο. Βρήκε τις κουρτίνες να ανεμίζουν από το δροσερό αεράκι, αλλά καθώς πλησίαζε κάτι τον έκανε να σταματήσει. Η ματιά του καρφώθηκε στο σκοτάδι της νύχτας, πέρα από την κουπαστή του μπαλκονιού, όπου ένα φωτεινό σημάδι, σαν μια παράδοξη αντανάκλαση του σεληνόφωτος, έμοιαζε να πλησιάζει. Ο Τηλέμαχος ανοιγόκλεισε τα μάτια του, σε μια προσπάθεια να εστιάσει καλύτερα. Ήταν ένα παιχνίδισμα της όρασής του ή… τί μπορεί να ήταν ;

Μια παράδοξη ανησυχία τον κατέκλεισε, ένα αυξανόμενο άγχος μαζί με ένα τρέμουλο. Ήταν ένα παράξενο, ενοχλητικό συναίσθημα, αλλά και ταυτόχρονα οικείο, καθώς θυμήθηκε τον φόβο του όταν ήταν μικρός κι έπρεπε να κοιμηθεί μόνος στο δωμάτιό του. Είχε περάσει μια περίοδο όπου τον φόβιζε πολύ το σκοτάδι κι οι νυχτερινές σκιές, κάποιος στεκόταν στο προσκεφάλι του και παραμόνευε, κάτι έριχνε ματιές μέσα από την μισάνοιχτη χαραμάδα της ντουλάπας, μια σκοτεινή σιλουέτα περνούσε από τον διάδρομο και στεκόταν για να τον κοιτάξει. Κι ο Τηλέμαχος κουκουλωνόταν με την κουβέρτα του κι ίδρωνε κάτω από τα σκεπάσματά του προσπαθώντας να συλλάβει τους απειλητικούς ήχους. Ξαφνικά, ένιωσε έκπληκτος βλέποντας πως αυτό το συναίσθημα δεν είχε χαθεί εντελώς από μέσα του. Νάτο ακριβώς το ίδιο, ένα τρέμουλο στο ενήλικο στήθος του από τον φόβο ενός μικρού παιδιού.

Τώρα όμως συνέβαινε στ’ αλήθεια. Το φωτεινό σημάδι μπροστά του μεγάλωνε, έμοιαζε να αλλάζει μέγεθος και σχήμα και να πλησιάζει. Ήταν μια αέρινη κίνηση, ένα παιχνίδισμα από φως και σκιές, κάτι απειλητικό που ερχόταν κατά πάνω του, ένα σχήμα που είχε την μορφή όλων των τρόμων, κάτι ανήκουστο και φρικιαστικό. Θεέ μου… Ένας σκοτεινός όγκος τον καταπλάκωσε και τον πέταξε με δύναμη στο πάτωμα. Τα πάντα σκοτείνιασαν για μια στιγμή κι έπειτα επανήλθαν πάλι. Η πλάτη του τον πόνεσε τρομερά με το χτύπημα ενώ το στήθος του πιεζόταν ασφυχτικά από ένα βάρος. Ο Τηλέμαχος προσπάθησε να συνέλθει και να κοιτάξει τί ακριβώς συνέβαινε.

Ο παράξενος επισκέπτης στεκόταν από πάνω του, με την μπέρτα του ν’ ανεμίζει και τα χέρια του να εκτείνονται σαν πτερύγια. Η μορφή του ήταν παραμορφωμένη, αλλοιωμένη από την οργή και την βουλιμία, τα μάτια του σπίθιζαν σαν πύρινες φλόγες και το στόμα του άνοιξε διάπλατα, ελευθερώνοντας δύο μακριούς, γυαλιστερούς κυνόδοντες.

Χωρίς να προλάβει να το πολυσκεφτεί, ο Τηλέμαχος σήκωσε το χέρι του για να προστατευτεί από το αποτρόπαιο πλάσμα που έσκυβε από πάνω του. Όμως, τα δόντια μπήχτηκαν στην τρυφερή σάρκα και δύο πίδακες αίματος τινάχτηκαν ψηλά στον αέρα. Ο Τηλέμαχος ένιωσε να παραλύει από τον πόνο, καθώς το κεφάλι του πλάσματος τραβολογούσε το χέρι του, δαγκώνοντας και ξεσκίζοντας την σάρκα. Ένιωθε την τεράστια, ζωώδη δύναμη του πλάσματος που τον είχε ακινητοποιήσει, κι ήξερε πως δεν είχε καμία ελπίδα. Ήταν χαμένος.

Με έναν οξύ πόνο τα δόντια αποτραβήχτηκαν από το χέρι, το πλάσμα ορθώθηκε πάνω από τον Τηλέμαχο, χύνοντας αίμα μέσα από το στόμα του, και τίναξε το χέρι του μπροστά χτυπώντας το κεφάλι του θύματός του στο πάτωμα. Τα μακριά του νύχια μπλέχτηκαν μέσα στα μαλλιά του Τηλέμαχου και πλήγιασαν το κρανίο του, καθώς έσκυβε ξανά τα φονικά του δόντια πάνω από την προεξέχουσα καρωτίδα που ανεβοκατέβαινε λαχανιασμένη.

Έμειναν για αρκετά λεπτά ακόμη έτσι, με τον Τηλέμαχο να σφαδάζει στο πάτωμα κι αίματα να πετάγονται αριστερά και δεξιά. Το πλάσμα είχε γραπώσει για τα καλά το θύμα του και θα τον πονούσε πολύ ακόμη, μέχρι να χορτάσει την πείνα του.

Ήταν πρωινό Κυριακής κι ο Τηλέμαχος άνοιγε με κόπο τα μάτια του, βγαίνοντας αργά μέσα από σκοτεινές και θολές εικόνες, εκείνες τις εικόνες που ανθίζουν μέσα στον κοιμισμένο νου, βασιλεύουν για μια στιγμή κι ύστερα ξαναχάνονται πάλι με το ξύπνημα.

Το πρώτο που ένιωσε ήταν ολόκληρο το κορμί του βαρύ και ταλαιπωρημένο, και στην συνέχεια διαπίστωσε πως δεν μπορούσε να κουνηθεί, όπως κάποιος που ξυπνάει μετά από μια επίπονη εγχείρηση ή όπως κάποιος που αισθάνεται πως το σώμα του δεν είναι το σώμα του, λες και κάτι ξένο του έχει κάνει κατοχή.

Κατάλαβε όμως τί συνέβαινε και πού βρισκόταν, και θυμήθηκε τα πάντα, όταν αντιλήφθηκε ξαπλωμένο δίπλα του, στην άλλη πλευρά του κρεβατιού, τον νυχτερινό του εισβολέα. Ήταν ξαπλωμένος σαν κάποιος που χρειάζεται έναν αναπαυτικό υπνάκο, με τα δάχτυλα πλεγμένα πάνω στο στήθος, που ανεβοκατέβαινε απαλά σε κάθε του ανάσα. Η αναπνοή του ήταν το μόνο που ακουγόταν μέσα στο δωμάτιο, κι ο Τηλέμαχος διαπίστωσε πως δεν άκουγε τους δευτεροδείκτες του ρολογιού, που κανονικά έπρεπε να βρίσκεται στο κομοδίνο, πλάι στο προσκεφάλι του. Αντί γι’ αυτό, πάνω στο κομοδίνο βρίσκονταν δύο μπουκάλια γεμάτα με ένα περίεργο κόκκινο υγρό. Ο παράξενος επισκέπτης διατηρούσε λοιπόν κι αποθέματα της τροφής του.

''Θα πεθάνω ;'', ακούστηκε η φωνή του Τηλέμαχου.

''Δεν έχω αποφασίσει ακόμη.''

''Θα γίνω σαν κι εσένα ; '', ξαναρώτησε.

''Δεν έχω αποφασίσει ακόμη. ''

Ο Τηλέμαχος αισθάνθηκε τα μάτια του να υγραίνουν, έναν κόμπο να σκαλώνει στον λαιμό του, κι ένα δάκρυ να ξεφεύγει βουβό. Η πτώση του ακούστηκε πάνω στο μαξιλάρι.

''Γιατί εμένα ; Γιατί διάλεξες εμένα ;''

Το πλάσμα που ήταν ξαπλωμένο δίπλα του αναστέναξε βαριά κι άνοιξε τα μάτια του, που τα είχε κλειστά μέχρι τότε.

''Είναι πιο εύκολο όταν είστε μόνοι σας. Γίνεται πιο δύσκολο σε ανθρώπους που είναι μαζί με άλλους και το ρίσκο είναι μεγαλύτερο τότε. Κατά κάποιο τρόπο, η απόφαση δεν είναι μόνο δική μου… Είναι πιο εύκολο όταν είστε μόνοι. ''

Μία δεύτερη σταγόνα έσκασε πάνω στο μαξιλάρι και το πλάσμα ξανάκλεισε τα μάτια του. Ο Τηλέμαχος αισθανόταν πως δεν μπορούσε να κάνει τίποτα πια και πως το μόνο που του έμενε από δω και πέρα ήταν να σκέφτεται εκείνη την εποχή που δεν μοιραζόταν με κανέναν τον ύπνο του, όταν ήταν μόνος στην δική του πλευρά του κρεβατιού.

© Δημήτρης Αργασταράς, Αθήνα 2009

2010-09-13T07:37:00.000-07:00

Η ελληνική φανταστική λογοτεχνία της τελευταίας δεκαετίας

Μια προσωπική αποτίμηση

Υπάρχουν πολύ περισσότερα πράγματα στον Ουρανό και στην Γη, Οράτιε,
απ’ όσα μπορεί να ονειρευτεί η φιλοσοφία μας…
Σαίξπηρ, Άμλετ

Υπό την ευρεία έννοια, λογοτεχνία του φανταστικού είναι εκείνη η λογοτεχνία της οποίας η θεματική διαπραγματεύεται συνήθως φαινόμενα και γεγονότα που δεν έχουν συμβεί, δεν συμβαίνουν, κι ούτε μπορούν να συμβούν, στην ρεαλιστική πραγματικότητα. Είναι δηλαδή εκείνη η λογοτεχνία της οποίας το περιεχόμενο χαρακτηρίζεται πάντα από την σύγκρουση ορθολογικού-ανορθολογικού, δηλαδή από μία ‘‘αφύσικη’’ εισβολή στο ‘‘φυσιολογικό’’ πλαίσιο, και σχετίζεται μάλλον με την ανάγκη μεταστοιχείωσης και επαναδημιουργίας του κόσμου μέσα από τις ελευθερίες και τις δυνατότητες που παρέχει η φαντασία.

Στην χώρα μας, κατά τα παρελθόντα χρόνια, η φανταστική λογοτεχνία είχε υποτιμηθεί αρκετά ως λογοτεχνικό πεδίο, χαρακτηριζόμενη απλά ως ‘‘λογοτεχνία φυγής’’ ή ‘‘παραλογοτεχνία’’, με αποτέλεσμα να αποτελεί ένα παραμελημένο ή ακόμη κι αγνοημένο είδος για την εγχώρια παραγωγή. Παράγοντες που να δικαιολογούν αυτό το γεγονός μπορούν εύκολα να αναζητηθούν στο ταραγμένο κοινωνικοπολιτικό παρελθόν της χώρας μας, που έστρεφε το ενδιαφέρον των δημιουργών σε πιο ρεαλιστικές και ιστορικής βαρύτητας θεματικές, στην επιβλητική δυναμική που ανέπτυξαν άλλα λογοτεχνικά ρεύματα (όπως ο σουρεαλισμός κι η περίφημη γενιά του ’30), αλλά και στις αφρόντιστες μεταφράσεις και στις κατά κανόνα ακαλαίσθητες εκδόσεις των ξενόγλωσσων έργων φαντασίας, που κυκλοφορούσαν κατά βάση από μικρούς ή ερασιτεχνικούς εκδοτικούς οίκους κι ήταν φυσικό να προκαλούν τον απωθητικό σκεπτικισμό προς το είδος.

Ωστόσο, το σκηνικό αυτό φαίνεται πως έχει αρχίσει να μεταβάλλεται τα τελευταία χρόνια, κατά τα οποία παρατηρείται μια σημαντική αλλαγή όσον αφορά στην αναγνώριση και στην έκδοση της φανταστικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα. Με δειλά βήματα στην αρχή και πιο γενναία στην συνέχεια, η λογοτεχνία του φανταστικού κερδίζει ολοένα το ενδιαφέρον κοινού, κριτικών και συγγραφέων, κι αρχίζει σταδιακά να αποκτά την θέση που της αξίζει στα ράφια των βιβλιοπωλείων.

Με την έλευση του καινούριου αιώνα, από το 2000 κι έπειτα, η παρατηρούμενη αυτή ‘‘στροφή’’ στα λογοτεχνικά μας δρώμενα γίνεται πολύ πιο έντονη. Οι μεγάλες επιτυχίες κινηματογραφικών μεταφορών («Άρχοντας των Δακτυλιδιών», «Χάρρυ Πότερ», κ.α.) και η τεράστια δυναμική που ανέπτυξαν κάποια παγκόσμια best sellers (όπως τα βιβλία της Rowling, του Dan Brown, κ.α.) φαίνεται πως συνέβαλλαν καθοριστικά ώστε η λογοτεχνία φαντασίας να βρει μια θέση ανάμεσα σε όσα μπορεί να αναγνωρίσει ο μέσος Έλληνας αναγνώστης. Ακολουθώντας, ως συνήθως, τα χειμαρρώδη κύματα από το εξωτερικό, αυξάνονται άμεσα οι μεταφράσεις ξένων έργων φαντασίας από μεγάλους κι αναγνωρισμένους εκδοτικούς οίκους, ξεφυτρώνουν ραγδαία comicshops και εξειδικευμένα βιβλιοπωλεία, ενώ παράλληλα εμφανίζονται μεγάλες ομάδες από παίκτες των λεγόμενων ‘‘pen and paper’’ R.P.G.’s – παιχνίδια διηγήσεων, όπου οι παίκτες αναλαμβάνουν χαρακτήρες, στήνουν ολόκληρες πλοκές και περιηγούνται σε φανταστικούς κόσμους.

Ταυτόχρονα, οι καινούριες γενιές κι οι ραγδαίες μεταλλάξεις που υφίσταται ο κόσμος μας φέρνουν στο προσκήνιο καινούρια ζητούμενα και νέες ανάγκες. Τα θέματα που απασχολούσαν μέχρι τώρα την ελληνική λογοτεχνία φαντάζουν πλέον παρωχημένα για την νέα γενιά των συγγραφέων, ενώ η αντίληψη ότι τα ‘‘καλά βιβλία’’ βγαίνουν μόνο μέσα από την κατοχή, την αντίσταση, τον εμφύλιο, την μικρογραφία του αθηναϊκού άστεως, αναγνωρίζεται πως οδηγεί τελικά σε μια ασυγχώρητη στασιμότητα, μια πνευματική αδυναμία και μια θλιβερή προσκόλληση στο περιορισμένο πεδίο του ελληνικού χώρου, αποκλείοντας έτσι την συμμετοχή μας από τα μεγάλα σύγχρονα ρεύματα της ανθρωπότητας. Η φανταστική λογοτεχνία, ως μία απολύτως επαναστατική γραφή, που χειρίζεται μη ρεαλιστικά σύμβολα και δυναμικά αρχέτυπα, φαίνεται πως ανταποκρίνεται καλύτερα στα σημερινά κρίσιμα χρόνια, την ίδια στιγμή που ο ρεαλισμός, στην πιο αναπαραστατική του μορφή, δεν κάνει τίποτε άλλο με τις αναπαραγωγές του από το να μας κολακεύει και να μας πείθει ότι ‘‘ζώμεν καλώς’’, σε μία ισότητα ψυχοδιανοητικών κατακτήσεων που δεν χρειάζεται υπερβάσεις.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, χωρίς να είμαστε σε καμία περίπτωση εξαντλητικοί στις αναφορές μας και με τον κίνδυνο να αδικήσουμε κάποια έργα ή συγγραφείς, που διέφυγαν της προσοχής μας αλλά και των προσωπικών μας προτιμήσεων, θα επιχειρήσουμε παρακάτω μια μικρή ανασκόπηση των έργων φαντασίας που εμφανίστηκαν μετά το 2000 από Έλληνες δημιουργούς, σε μία προσπάθεια να χαρτογραφήσουμε αυτό το καινούριο, αναδυόμενο πεδίο ελληνικής φανταστικής λογοτεχνίας.

Το 2001 είναι η χρονιά που κάνουν την εμφάνισή τους δύο μυθιστορήματα με θεματολογία τελείως διαφορετική από εκείνη που έχουμε συνηθίσει από τους Έλληνες συγγραφείς. Ο Σταμάτης Μαμούτος εκδίδει την εφηβική του νουβέλα ‘‘Η μάχη της πεδιάδας του ασημένιου φεγγαριού’’, το πρώτο ελληνικό sword n’ sorcery. Δημιουργικά επηρεασμένος από τον Ρόμπερτ Χάουαρντ και τον δικό του ήρωα, τον Κόναν, ο Μαμούτος μας δίνει ένα έργο με ατμοσφαιρικές περιγραφές, καταιγιστική δράση και κλασικούς fantasy χαρακτήρες. Μέσα από τις σελίδες του αναδύεται μια πρωτότυπα αυθεντική ατμόσφαιρα ομηρικού μεγαλείου, με ακέραιους, αδιάσπαστους ήρωες που κυριαρχούνται από την αρχέγονη ουσία της ανθρώπινης υπόστασης και την ένθεη μανία της απόλυτης δύναμης. Επίσης, ο Πάνος Ρούτης με το ‘‘Οράιζον’’ μας δίνει ένα αλληγορικό έπος φαντασίας, όπου παντρεύει το ρομαντικό, το παραμυθιακό και το επικό στοιχείο με τις φιλοσοφικές προεκτάσεις και τους προβληματισμούς σχετικά με τις μάστιγες της σημερινής κοινωνίας και του σύγχρονου ανθρώπου. Ο Ρούτης δείχνει για πρώτη σχεδόν φορά στην ελληνική βιβλιογραφία πως η αρχαία μυθολογία, οι φανταστικοί κόσμοι και οι μυθικές παραδόσεις μπορούν να συνδυαστούν με την μόλυνση του περιβάλλοντος, τον φανατισμό και την τρομοκρατία, την παγκοσμιοποίηση και τα ναρκωτικά, σε ένα συναρπαστικό, σαγηνευτικό μυθιστόρημα.

Την ίδια εποχή εμφανίζεται ο Νίκος Βλαντής με το πρώτο του μυθιστόρημα ‘‘Αλκιβιάδης Δεσμώτης’’ (2000), που αναγνωρίζεται ως ένα από τα πιο καλογραμμένα βιβλία φαντασίας της εγχώριας παραγωγής. Mε τα κατοπινά του έργα, ‘‘www.tospitimas.gr’’ (2002), ‘‘Η ανυπαρξία που σου αξίζει’’ (2004), ‘‘WritersLand’’ (2006), ‘‘Λήθη’’ (2008), ο Βλαντής μπαίνει τολμηρά στον χώρο της λογοτεχνίας του φανταστικού. Επιδεικνύοντας αξιοπρόσεκτη συγγραφική δεινότητα, καταφέρνει να ‘‘ταξιδεύει’’ τους αναγνώστες του σε καθαρά δικής του έμπνευσης κόσμους, όπου με μαεστρία αναποδογυρίζει την αλήθεια με το ψέμα, το πραγματικό με το φανταστικό, το πεπερασμένο με το άυλο και το διαχρονικό, συνδυάζοντας ταυτόχρονα την ερεθιστική απόλαυση της ανάγνωσης με τον γόνιμο προβληματισμό της σκέψης. Στα βιβλία του συνήθως συνταιριάζονται διάφορα λογοτεχνικά είδη (το φανταστικό, η μελλοντολογία, η κοινωνικοπολιτική αλληγορία, το αστυνομικό μυθιστόρημα), δημιουργώντας έτσι μία σύνθετη αφήγηση με εμφανείς κριτικές αναφορές σε σημερινές καταστάσεις κι εξίσου εμφανείς υπαρξιακούς και πολιτικούς προσανατολισμούς. Εναλλάσσοντας, τελικά, τον ρεαλιστικό χρόνο με τα παιχνίδια του μυαλού και το καθημερινό τοπίο με τις ψυχο-υπαρξιακές εμμονές, ο Νίκος Βλαντής ανήκει στους συγγραφείς που εμπλουτίζουν με έναν επαναστατικά καινοτόμο τρόπο την σύγχρονη πεζογραφία μας.

Ο Δημήτρης Σωτάκης αποτελεί επίσης μια ενδιαφέρουσα περίπτωση συγγραφέα που χρησιμοποιεί στα βιβλία του τα εργαλεία της λογοτεχνίας του φανταστικού. Κάνει την αρχή με την ‘‘Πράσινη πόρτα’’ (2002), όπου η άτονη και μίζερη καθημερινότητα του ήρωα ξεδιπλώνει την τραγικότητά της μέσα από μία παράταιρη πόρτα στον δρόμο, που οδηγεί προς το εφιαλτικό, το άλογο και το ακατανόητο. Με την ‘‘Παραφωνία’’ (2005) συναντάται με την υπαρξιακή καφκική αγωνία, όπου το αίσθημα του παραλόγου ξεπηδά μέσα από την αδυναμία συγχρωτισμού με τον κοινωνικό μέσο όρο και την καταδίκη που αυτή συνεπάγεται. Ενώ με τον ‘‘Άνθρωπο Καλαμπόκι’’ (2007) και το ‘‘Θαύμα της αναπνοής’’ (2009) εκφράζει με τον καλύτερο τρόπο το άλογο του σύγχρονου κόσμου, το ανθρώπινο αδιέξοδο και την αδυναμία διαφυγής από αυτό, έτσι όπως αντανακλώνται στις προσωπικές εμμονές και στην απουσία ενός ουσιαστικού ζωτικού χώρου.

Καταστάσεις που πηγάζουν από την καθημερινότητα αλλά ξεφεύγουν προκλητικά από αυτήν με την συνδρομή του άλογου ή του ονείρου εκφράζει στα βιβλία του κι ο Ηλίας Φλωράκης, ‘‘Το Μπαράκι του Τσάρλι’’ (2001) και ‘‘Ο Θεραπευτής’’ (2006). Ο Αύγουστος Κορτώ μας δίνει δείγματα κλασικότροπης λογοτεχνίας του φανταστικού με τον ‘‘Στοιχειωμένο’’ (2002) και τον ‘‘Δαιμονιστή’’ (2007). Το 2004 επανεκδίδεται το μυθιστόρημα του Χρήστου Χρυσόπουλου ‘‘Σουνυάτα’’, που διερευνά την ηθική διάσταση της φασματολογίας αποπνέοντας μια αγωνιώδη και μυστηριώδη μεταφυσική ατμόσφαιρα. Ενώ ο Κωνσταντίνος Τζαμιώτης με την ‘‘Παραβολή’’ (2006) παντρεύει εξαιρετικά την τεχνολογία με το μεταφυσικό προβληματιζόμενος πάνω στο φαινόμενο του θανάτου.

Παράλληλα με τα καινούρια έργα, που βλέπουμε να πολλαπλασιάζονται, ειδική μνεία οφείλουμε σε έναν από τους ακαταπόνητους σκαπανείς της φανταστικής λογοτεχνίας. Ο Μάκης Πανώριος, συγγραφέας με πλούσιο συγγραφικό και κριτικό έργο, έχει επιμεληθεί πάμπολλες εκδόσεις ελληνικών και ξένων έργων φαντασίας και ανθολογιών, έχει συμμετάσχει σε πληθώρα εκδηλώσεων και παρουσιάσεων, ενώ με την πραγματικά μνημειακή και πρωτότυπη ανθολογία ‘‘Το Ελληνικό Φανταστικό Διήγημα’’ (τόμοι Α έως Ε) ανέσυρε κι ανέδειξε αντίστοιχα έργα καλύπτοντας μία περίοδο από τα πρώτα μεταβυζαντινά χρόνια μέχρι της μέρες μας κι αποδεικνύοντας την διαχρονική παρουσία του φανταστικού στην εγχώρια παραγωγή. Πιστός στην συνθήκη του Φανταστικού, ο Πανώριος συνεχίζει να μας δίνει έργα υψηλής ποιοτικής στάθμης, με πιο πρόσφατα ‘‘Το Καράβι στο Βουνό’’ (2000), ‘‘Η Καταδίκη – Η Διαδρομή’’ (2005) και ‘‘Το Μαυσωλείο’’ (2006).

Καθώς περνάμε στο τέλος της δεκαετίας, η ελληνική φανταστική λογοτεχνία φαίνεται να γνωρίζει μία πρωτοφανή άνθηση, αφού ο αριθμός των καινούριων τίτλων αλλά και των νέων συγγραφέων που εμφανίζονται αυξάνεται χαρακτηριστικά. Ανάμεσά τους αξίζει να αναφερθούμε στον Κωνσταντίνο Μίσσιο, ο οποίος, αντλώντας το υλικό του από τους θρύλους της ελληνικής υπαίθρου κι αφομοιώνοντας κλασικά στοιχεία ιστοριών τρόμου και φαντασίας, συνθέτει επιτυχημένα μια σκοτεινή συλλογή διηγημάτων με τον τίτλο ‘‘Η Νύχτα της Λευκής Παπαρούνας’’ (2007). Δύο χρόνια αργότερα, με το ‘‘Ο Λέκγουελ και οι ξεχασμένοι θεοί’’ (2009) ο Μίσσιος τα καταφέρνει εξίσου καλά και στο είδος του επικού fantasy, στο οποίο δεν διστάζει να εισάγει και καινούρια στοιχεία. Επίσης, ο Γιάννης Πλιώτας με το φιλόδοξο και σύνθετο ‘‘Βασίλειο της Αράχνης’’, τόμοι Ι-ΙΙ, (2008) δημιουργεί ένα φανταστικό κόσμο με ψευδομεσαιωνικά στοιχεία απηχώντας την μυθοπλασία του μαιτρ του είδους J.R.R. Tolkien. Ενώ ο Σπύρος Γιανναράς με το ‘‘Ο Λοξίας κι άλλες ιστορίες’’ (2008) μας θυμίζει τις καλύτερες στιγμές της υπαρξιακής γραφής, στην οποία εισάγει έντονα φανταστικά στοιχεία.

Η Χρύσα Μπαχά με το ‘‘Το μονοπάτι προς την Κρύπτη’’ (2007) μας προσφέρει επίσης ένα καλό δείγμα ιστοριών τρόμου, ενώ η Γιώτα Νάτσιου με το ‘‘Μαγικό μέρος των διαφορών’’ (2008) μας θυμίζει τις καλύτερες στιγμές του Louis Carroll σε μία χώρα των θαυμάτων. Οι Σάββας Γρηγοριάδης και Κωνσταντίνος Παπαχρήστου είναι πρωτοεμφανιζόμενοι συγγραφείς με τα μυθιστορήματα επιστημονικής φαντασίας ‘‘Ονειροψιθυριστές’’ (2008) και ‘‘Ο Φύλακας του Χρόνου’’ (2008) αντίστοιχα. Ενώ ο Αντώνης Κρύσιλας, γνωστός στους παλαιότερους από τις συλλογές της Ωρόρα, αναπαριστά τους παιδικούς φόβους αλλά και τους ενήλικους εφιάλτες μας με την συλλογή ‘‘Το Στόμα του Διαβόλου’’ (2008), κι ο επίσης παλαίμαχος του είδους Τάσος Ρούσσος επανεμφανίζεται με το ‘‘Πλουτώνιο’’ (2008) όπου η οικολογική ανησυχία συνδυάζεται με το υπερφυσικό και την μεταφυσική του Κακού. Τέλος, ανήκοντας σε μία νεότερη γενιά συγγραφέων, ο Χάρης Χρηστοφορίδης δοκιμάζεται στο είδος του σκοτεινού νουάρ με έντονα μελλοντολογικά στοιχεία στο ‘‘Ρέηβεν Σίτι’’ (2008) κι η Ελίζα Πολιτσοπούλου σε ένα εναλλακτικό σκοτεινό Λονδίνο όπου τάγματα βρικολάκων και λυκανθρώπων δίνουν μια αδυσώπητη μάχη στο ‘‘Σμαράδια με Ασήμι’’ (2009).

Εκτός όμως από την έκδοση των βιβλίων, η λογοτεχνία του φανταστικού έχει μια σταθερή παρουσία στην χώρα μας τα τελευταία χρόνια και μέσα από διάφορους συλλόγους, λέσχες κι ομάδες, όπου τα μέλη τους μοιράζονται τα κοινά τους ενδιαφέροντα, προωθούν την ώσμωση και την αλληλεπίδραση ιδεολογικών, αισθητικών και μορφολογικών τάσεων και λειτουργούν ως φορείς καλλιτεχνικής έκφρασης και δραστηριοποίησης. Ας αναφερθούμε συνοπτικά στις μεγαλύτερες από αυτές. Η Αθηναϊκή Λέσχη Επιστημονικής Φαντασίας δραστηριοποιείται από το 1998 οργανώνοντας πληθώρα οργανώσεων σχετικών με το χώρο του φανταστικού, διατηρώντας ετήσιο εργαστήριο συγγραφής κι εκδίδοντας το περιοδικό ‘‘Φανταστικά Χρονικά’’. Ο Ελληνικός Σύλλογος Φίλων Τόλκιν συστάθηκε το 2002 με κύριους σκοπούς την μελέτη του συγγραφικού έργου του J.R.R. Tolkien, την ανάπτυξη και την διάδοσή του στην ελληνική επικράτεια και την προώθηση της επικοινωνίας και της επαφής των προσώπων που ενδιαφέρονται γι’ αυτό. Διατηρώντας επαφές με πολλούς αντίστοιχους ευρωπαϊκούς συλλόγους, είναι μέλος του International Tolkien Fellowship κι έχει εκπροσωπήσει την Ελλάδα σε πολλές διεθνείς διοργανώσεις. Η Φοιτητική Λέσχη Φανταστικής Λογοτεχνίας από το 2007 αποτελεί την φοιτητική (κι ευρύτερα νεανική) κοινότητα των αναγνωστών της λογοτεχνίας του φανταστικού. Στους κύριους στόχους της λέσχης συγκαταλέγονται η πλατύτερη διάδοση των έργων της φανταστικής λογοτεχνίας στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό, η διαπραγμάτευση των θεμάτων της σε ακαδημαϊκό επίπεδο και η θεωρητική της θεμελίωση. Εκδίδοντας το free-press περιοδικό ‘‘Φανταστική Λογοτεχνία’’, η Φ.ΛΕ.ΦΑ.ΛΟ. καταβάλλει την μεγαλύτερη δυνατή προσπάθεια μέσω εκδοτικών κινήσεων, συνεργασιών κι εκδηλώσεων προκειμένου να ισχυροποιηθεί το ευρύτερο πεδίο της τέχνης του φανταστικού.

Ολοκληρώνοντας αυτήν την ανασκόπηση νομίζω πως δικαιούται κανείς να αναρωτηθεί αν μπορούμε να μιλάμε για άνθηση της φανταστικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα σήμερα. Φυσικά, με όσα προηγήθηκαν, μπορούμε κάλλιστα να αναφερθούμε σε μία αυξανόμενη διάδοση του φανταστικού, οι μεγάλοι εκδοτικοί οίκοι εκδίδουν πλέον ευκολότερα μυθιστορήματα Ελλήνων συγγραφέων με στοιχεία fantasy απ’ ότι παλαιότερα, κι οι χώροι στους οποίους μπορούν αυτά να παρουσιαστούν και να προβληθούν είναι επίσης περισσότεροι. Ωστόσο, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε το γεγονός ότι βρισκόμαστε ακόμη στα πρώτα βήματα κι ότι το ελληνικό φανταστικό απέχει ακόμη αρκετά από το να χαρακτηριστεί ως ένα ώριμο πνευματικό ρεύμα και μία σημαντική κίνηση ιδεών, όπως κατά την γνώμη μας θα έπρεπε να είναι.

Εκτός από μεμονωμένες αξιόλογες περιπτώσεις, το ελληνικό fantasy κατευθύνεται ακόμη κατά κύριο λόγο από ξενόφερτες τάσεις κι επιρροές, είτε σε μια προσπάθεια να ευθυγραμμιστεί με τον παλμό της αγοράς, είτε επειδή οι νεότεροι συγγραφείς που το καλλιεργούν βρίσκονται ακόμη υπό τις αρχικές επιρροές τους. Το δυναμικό ‘‘ρεύμα’’ φανταστικού που μας έρχεται από το εξωτερικό οδηγεί συχνά σε συγκεκριμένα καλούπια και προσχεδιασμένες ανακατασκευές, που από την μία κουράζουν τον αναγνώστη κι από την άλλη δίνουν ψευδή εντυπώσεις για την ποιότητα της ελληνικής φανταστικής λογοτεχνίας. Αυτό που χρειάζεται είναι οι νέοι συγγραφείς να αρχίσουν να αυτοπροσδιορίζονται με βάση την δική τους προσωπικότητα και το δικό τους ύφος γραφής. Η λογοτεχνία πρέπει να εκφράζει τον ψυχικό και συναισθηματικό κόσμο του συγγραφέα της, να προβάλλει τις δικές του ιδέες και προβληματισμούς πάνω στα θέματα που πραγματεύεται, και να μεταπλάθει δημιουργικά σε ένα λογοτεχνικό σύμπαν την δική του οπτική για τον κόσμο (αυτό είναι άλλωστε κατεξοχήν το νόημα της λογοτεχνίας του φανταστικού).

Από την άλλη, χρειάζεται η κατάλληλη στήριξη και προώθηση του συγκεκριμένου λογοτεχνικού πεδίου και μέσα από τον χώρο της κριτικής. Στην Ελλάδα που εύκολα παρασύρεται από την ‘‘πνευματική αίγλη’’, η κριτική καταξίωση αποτελεί μια σημαντική προϋπόθεση για να διαδοθεί η δουλειά σου σε έναν ευρύτερο κύκλο ανθρώπων, κι οι λογοτεχνικοί κριτικοί αποτελούν ακόμη το αναγκαίο ερμηνευτικό διάμεσο για να φτάσει η τέχνη στο κοινό της. Σήμερα η ενημέρωση του ευρύτερου αναγνωστικού κοινού γίνεται κατά κύριο λόγο από τους δημοσιογράφους των εφημερίδων που είναι επιφορτισμένοι με την παρουσίαση της πρόσφατης λογοτεχνικής παραγωγής και αυτό συχνά υπόκειται σε ποικίλες όσες δεσμεύσεις κι επιρροές. Αυτό που χρειάζεται, όμως, είναι απουσία προκαταλήψεων, σωστή ενημέρωση, επάρκεια και ποιότητα στο κριτικό ένστικτο, ώστε να μην ευνοείται μόνο ένα υποστηρικτικό περιβάλλον αλλά κάθε σημαντική λογοτεχνική φωνή και κάθε χρήσιμο λογοτεχνικό ρεύμα.

Είναι χρήσιμο να αντιληφθούμε πλήρως την μεγάλη σημασία της τέχνης του φανταστικού στο πεδίο της λογοτεχνίας. Η φανταστική λογοτεχνία είναι εκείνη που αναλαμβάνει να μεγαλώσει αντίθετα τον κόσμο, να τον διευρύνει εννοιολογικά, προσδίδοντάς του την όντως αντικειμενική του όψη και λειτουργώντας ως ένα κατεξοχήν αντίβαρο στην μονοδιάστατη αγωγή των προσώπων και των καταστάσεων. Μέσα από την φανταστική λογοτεχνία η γλώσσα μπορεί να αποκτήσει μια αμιγώς μεταφορική και συμβολική λειτουργία, με πολλές αισθητικές και μυθικές παραδηλώσεις, που μπορούν να οδηγήσουν συχνά έξω από οποιαδήποτε γνωστή κι άμεση πραγματικότητα διασφαλίζοντας την ποιητική διάσταση του κόσμου. Κι αυτό είναι πολύ σημαντικό για όλους εμάς, καθώς φαίνεται πως ο άνθρωπος που αναζητά την ίδια του την ύπαρξη και βγάζει μια ολόκληρη φιλοσοφία μέσα από την αναζήτησή του αυτή, μόνο μέσα από μια εμπειρία της συμβολικής πραγματικότητας μπορεί να βρει τον δρόμο του σε έναν κόσμο όπου δεν θα αισθάνεται πια ξένος...

(δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Litteraterra, τ.2)

2010-09-13T07:25:00.000-07:00

Τα άρθρα στο διαδίκτυο

Κόσμοι Μαγικοί, περ. Bookpress, Ιούνιος 20010

Ε.Τ.Α. Hoffmann ''Der Sandmann'', περ. Φανταστική Λογοτεχνία, Μάιος 2010

2010-06-30T03:25:00.000-07:00

Πριν από μερικούς μήνες, ο φίλος συγγραφέας και υπεύθυνος των εκδόσεων Μαγικό Κουτί, Νίκος Βλαντής, μου ζήτησε ένα άρθρο για την ελληνική φανταστική λογοτεχνία, προκειμένου να συμπεριληφθεί στο δεύτερο τεύχος του λογοτεχνικού περιοδικού Litteraterra. Ο Νίκος – πετυχημένος λογοτέχνης κι άνθρωπος βαθιάς παιδείας – ήθελε ένα άρθρο που να εισάγει τους αναγνώστες στο είδος του Φανταστικού και ταυτόχρονα να εποπτεύει την λογοτεχνική παραγωγή της τελευταίας δεκαετίας.

Η πρόκληση, ομολογουμένως, δεν ήταν μικρή. Παρόλο που στο εξωτερικό η φανταστική λογοτεχνία αναγνωρίζεται, ήδη από τον 19ο αιώνα, ως ένα ξεχωριστό λογοτεχνικό είδος που έχει δώσει ορισμένα πολύ σημαντικά έργα, στην χώρα μας εξακολουθεί ν’ αντιμετωπίζεται ακόμη και σήμερα με σκεπτικισμό και άγνοια από μία μερίδα αναγνωστών και κριτικών, που αδυνατούν να αναγνωρίσουν πλήρως τις δημιουργικές συνιστώσες του είδους. Από την άλλη πλευρά, τα έργα που εκδίδονται και στην ημεδαπή – κυρίως οι μεταφράσεις – ολοένα πολλαπλασιάζονται. Θα μπορούσαμε άραγε να μιλήσουμε για μία ευνοϊκή αλλαγή στο σκηνικό της φανταστικής λογοτεχνίας στην Ελλάδα σήμερα ; Στο εν λόγω άρθρο εξέταζα κι αυτό το ενδεχόμενο.

Το τεύχος της Litteraterra κυκλοφόρησε τον Μάιο και το άρθρο είχε αρκετά θερμή υποδοχή. Σε αυτό το τεύχος περιλαμβάνεται επίσης το άρθρο του Γιώργου Βαϊλάκη ‘‘Μυθιστορίες: η αναζήτηση του ιδανικού και η επιδίωξη του ανέφικτου’’ (ο Βαϊλάκης μας είχε δώσει και στο πρώτο τεύχος ένα πολύ καλό άρθρο διατρέχοντας τα ‘‘υπαρξιακά’’ μυθιστορήματα του 20ου αιώνα, με πρωταγωνιστή τον μοναχικό ήρωα που νιώθει έντονα την αποξένωσή του από τον σύγχρονο κόσμο), το άρθρο του Νίκου Βλαντή με τίτλο ‘‘Τα χόμπιτ και η Νέα Τάξη Πραγμάτων’’ (μία ευφυή σύλληψη για την σύγχρονη πολιτική διάσταση της λογοτεχνίας του φανταστικού), καθώς κι ένα ειδικό αφιέρωμα στον Ρομαντισμό και την ρομαντική κοσμοθέαση, ένα πρωτότυπο και πολύ καίριο αφιέρωμα, όπου μπορούμε να διακρίνουμε το άρθρο του Σταμάτη Μαμούτου ‘‘Ρομαντισμός: η Φαντασία απέναντι στον κόσμο της Νεωτερικότητας’’.

Λίγο καιρό μετά την κυκλοφορία της Litteraterra δέχτηκα μία ακόμη πρόσκληση-πρόκληση. Το επόμενο τεύχος του free-press περιοδικού Bookpress επρόκειτο να κυκλοφορήσει με το καλοκαιρινό αφιέρωμα ‘‘Thriller, Fantasy, Vampires’’ και το περιοδικό ήθελε να εξετάσουμε το ενδεχόμενο να αναλάμβανα την στήλη του Fantasy. Σύντομα κανονίσαμε μία συνάντηση στα γραφεία της Bookpress στην Αθήνα όπου γνώρισα από κοντά τον διευθυντή του περιοδικού και συγγραφέα Κώστα Κατσουλάρη. Ο κύριος Κατσουλάρης αποδείχτηκε πολύ φιλόξενος και συνεργάσιμος, όχι μόνο σε εκείνη την πρώτη γνωριμία αλλά και στην μετέπειτα επικοινωνία μας, κι η εμπειρία μου από την Bookpress υπήρξε γενικά πολύ θετική. Είναι αρκετά ευχάριστο – κι ομολογουμένως λίγο περίεργο – να σου δίνεται η ευκαιρία να περάσεις από την πλευρά του αναγνώστη, γιατί γνώριζα την Bookpress από πριν και το παρακολουθούσα, σε εκείνη του συντάκτη.

Φυσικά να μην ξεχάσω εδώ και την κυκλοφορία του καλοκαιρινού τεύχους του περιοδικού της Φ.ΛΕ.ΦΑ.ΛΟ. Το free-press περιοδικό της λέσχης, ‘‘Φανταστική Λογοτεχνία’’, έφτασε αισίως στο 6ο τεύχος του, κι όχι μόνο τελειοποιήθηκε γραφιστικά και αισθητικά αλλά ανανέωσε σημαντικά την ήδη υψηλά ποιοτική ύλη του με νέες συνεργασίες.

Σε αυτό το τεύχος, ολοκληρώνεται η εργασία μου πάνω στο θρυλικό έργο του Ε.Τ.Α. Hoffmann ‘‘Der Sandmann’’ (που κυκλοφόρησε σε δύο μέρη, τ. 5-6). Ο Χόφμαν συγκαταλέγεται, κατά την γνώμη μου, στους σημαντικότερους συγγραφείς της ύστερης ρομαντικής γοτθικής σχολής και το συγκεκριμένο έργο του είναι ιδρυτικό ενός συγκεκριμένο είδους φανταστικής λογοτεχνίας. Προσπάθησα να παρουσιάσω, για πρώτη φορά, μια ολοκληρωμένη και πλήρη μελέτη πάνω στον Sandmann και να ξεκλειδώσω τα μυστικά της φανταστικής νουβέλας ψυχολογικού τρόμου…

Τέλος, με το κλείσιμο αυτής της σαιζόν (Καλο Καλοκαίρι να περάσουμε όλοι !!!), προβαίνω παρακάτω σε μια σταχυολόγηση των προηγούμενων αναρτήσεων, σημειώσεων και μικρών κειμένων, φτιάχνοντας μία σειρά με τα αντίστοιχα links, για την καλύτερη οργάνωση και παρακολούθηση αυτού του ιστολογίου.

Εις το επανειδείν λοιπόν…

POST #1 : Προοίμιο Έπους

POST #2 : Η λειτουργία της φαντασίας στην παιδική ηλικία

POST #3 : Η λειτουργία της φαντασίας στα comics

POST #4 : Ο συγγραφέας, το κείμενο, κι ο αναγνώστης

POST #5 : Ε.Τ.Α. Hoffmann, ‘‘Der Sandmann’’

POST #6 : Η αντιληπτική φύση της πραγματικότητας

POST #7 : α) Μαγεία, Φαντασία και Θέληση, β) Συζήτηση με αφορμή την Μαγεία

POST #8 : Μερικοί στίχοι από «αλλού»…

POST #9 : Η Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχής και το Νυχτερινό Θαλασσινό Ταξίδι

POST #10 : Ο Χρόνος, ο Θάνατος, κι ο ανθρώπινος αγώνας. Η μεγάλη συζήτηση

POST #11 : Ένας καλοκαιρινός περίπατος

2010-06-03T05:30:00.000-07:00

POST #11

«Μερικές φορές χρειάζεται να σταματάμε το κυνήγι της ευτυχίας, κι απλά να είμαστε ευτυχισμένοι»

Ανώνυμος

Βαδίζω μαζί με τον Σπύρο στο χωμάτινο μονοπάτι του προφήτη Ηλία. «Έτσι θα τον ονομάσουμε», με πληροφορεί, «τον σύλλογο που θα ιδρύσουμε τον Σεπτέμβρη. ‘‘Μονοπάτι του προφήτη Ηλία’’, μιας και υπάρχει το εκκλησάκι στην κορυφή του λόφου. Γιατί, βλέπεις, αν περιμένουμε από τον Δήμο σωθήκαμε». Σωπαίνει για λίγο, το μονοπάτι δεν είναι στενό και βαδίζουμε δίπλα-δίπλα, ο ήλιος δεν είναι τόσο ζεστός τώρα, βρίσκεται στην δύση του, κι ένα απαλό αεράκι φυσάει. «Βλέπεις το κιόσκι», συνεχίζει ο Σπύρος έπειτα από λίγο, «εμείς το φτιάξαμε, τα παγκάκια εκεί εγώ τα έβαλα… πρέπει να οργανωθούμε… να οργανωθούμε…».

Για λίγο επιλέγω να μην ακούω τα λόγια του. Επιλέγω να κοιτάξω κάτω, την πλαγιά, τις πρώτες κατοικίες, κι έπειτα όλα τα υπόλοιπα σπίτια, πραγματική μυρμηγκοφωλιά που απλώνεται μέχρι πέρα, ολόκληρη την πόλη. Οι κεραμιδοσκεπές, οι δρόμοι, το παλαιό αεροδρόμιο που αχνοφαίνεται, η θάλασσα, απέραντη και γαληνεμένη τώρα, ο ουρανός…

Μία εποπτική θέα του κόσμου μας, πιάνω τον εαυτό μου να σκέφτεται. Έτσι όπως πραγματικά είναι και όχι έτσι όπως νομίζουμε ότι είναι, όταν είμαστε κλεισμένοι στα λίγα τετραγωνικά μέτρα που αναλογούν στον καθένα μας. Πελώριος κι όμορφος, αλλού αρμονικός, αλλού χαώδης. Μπροστά σε αυτήν την εικόνα μένει κανείς δικαιολογημένα εκστατικός, καθώς μέχρι πριν από λίγο ήταν κλεισμένος στο δικό του καβούκι, στα δικά του προβλήματα, στις δικές του έγνοιες, στις δικές του προσωπικές απολαύσεις, και ξαφνικά το τοπίο ξανοίγεται μπροστά του και το μικρό μέρος καλείται να εγκολπωθεί το όλον. Είναι η στιγμή που βρίσκεσαι μπροστά στην αλήθεια της απεραντοσύνης του κόσμου. Θ’ αντέξεις ; Θα μπορέσεις ν’ αγκαλιάσεις όλη αυτή την απλωσιά και την ίδια στιγμή να συγκρατήσεις τα φρένα σου ;

Αυτό είναι λοιπόν το μυστικό αυτών των ανθρώπων, συλλογίζομαι καθώς ακολουθώ τον Σπύρο προς το κιόσκι. ‘‘Των ανθρώπων του Βουνού’’. Αυτά βλέπουν κι αυτά αισθάνονται αυτοί οι τρελοί, που κάθε απόγευμα, μόλις γλυκάνει λίγο ο ήλιος, πιάνουν το περπάτημα κι οργώνουν πέρα-δώθε το μονοπάτι, σκαρφαλώνουν στα βάτα, αγκομαχούν στις ερημιές. Είναι εθισμένοι με το βουνό, δεν μπορούν να περάσει μέρα και να μην βγουν σε αυτό, έχουν συνηθίσει πλέον στην απλωσιά και την δροσιά του και ψυχοπλακώνονται μέσα στα σπίτια τους. Κι ο Σπύρος, ένας κι αυτός από τους ανθρώπους του βουνού, παλεύει να τους οργανώσει, να τους πείσει πως πρέπει να γίνουν σύλλογος, να προβούν μαζί στην αναμόρφωσή του…

«Α, η κυρία Κούλα, φυσιοθεραπεύτρια από τις καλές, δουλεύει στην Βούλα, στο νοσοκομείο». Ο Σπύρος κάνει τις απαραίτητες συστάσεις, τα φουσκώνει λίγο όταν αναφέρεται σε μένα. Μετά τα ονομάτα και τις ιδιότητες, βλέπω πως υπάρχει μία ακόμη αξιόλογη παρουσία που πρέπει να γνωρίσω, κι έτσι η κυρία Κούλα με συστήνει στο σκυλάκι της, την Λούσυ. «Κάτσε να σου δείξω πόσα σκυλιά χαρίζονται», λέει κι ανοίγει το περιοδικό που έχει φέρει μαζί της. «Ορίστε, όλα αυτά τα σκυλάκια χαρίζονται, πενήντα φωτογραφίες !»

Ο κύριος Βασίλης, ένα λεπτό γεροντάκι με κάτασπρα μαλλιά, καταφθάνει τρέχοντας. Κάνει τζόκινγκ, μας λέει. Τρέχει από τότε που ήταν εφτά χρονών, ενώ δεν οδήγησε ποτέ του αυτοκίνητο. «Πήγα στην χώρα του αυτοκινήτου αλλά εγώ δεν έχω όχημα». Ο κύριος Βασίλης ζούσε παλαιότερα στην Αμερική και είχε σχέσεις με μια όμορφη Αμερικάνα. «Α, τότε να έβλεπες… τώρα πια…»

Λοιπόν, η σχέση με τους ανθρώπους προσφέρει μια ευχάριστη ικανοποίηση. Και κυρίως αυτές οι σχέσεις, με ανθρώπους που μόλις έχεις γνωρίσει, σε έναν χώρο ανοιχτό, που θυμίζει γιορτή χωρίς να είναι. «Όταν το άτομο λειτουργεί με την φυσική του στάση, παρουσιάζει κάποιο επίπεδο συλλογικής προσαρμογής», διαβάζω έπειτα από ώρες σε ένα βιβλίο – καλά το θυμόμουν ! – όταν ο δικός μου φυσικός άνθρωπος έχει ξαναπεράσει από την ανάδυση στην κατάδυσή του. Το δωμάτιό μου, όσο κι αν είναι ανοιχτό το παράθυρο, δεν έχει την δροσιά του βουνού, κάπου από δίπλα ακούγεται ο ήχος της τηλεόρασης…

Λίγες ώρες πριν, πίσω στον λόφο και στο χωμάτινο μονοπάτι, η συζήτηση είχε φουντώσει. Εκτός από την κυρία Κούλα και τον δρομέα μεγάλων αποστάσεων Βασίλη, κι άλλοι έχουν προστεθεί στην συντροφιά. Η κυρία Κούλα, που είναι από την Κρήτη και δεν επιτρέπει σε κανέναν να θίξει το νησί της, επιστρέφει στο αγαπημένο της θέμα, το κατοικίδιό της. Τα έχει βάλει με την γειτόνισσά της. «Της κρατήσαμε το σκυλί της όσο έλειπε», λέει, «κι ύστερα που γύρισε μάς ρωτάει ‘‘το ταΐζατε ;’’. Μα είναι δυνατόν να είχαμε τόσες μέρες το σκυλί και να μην το ταΐζαμε, αλλά τί να της πεις !»

Περνούν διάφοροι ακόμα περιπατητές και μας χαιρετούν. «Ο κύριος που ανεβαίνει τώρα, ο ασπρομάλλης, είναι διευθυντής στο ΙΚΑ, σε υψηλόβαθμη θέση, τον έχω δει…», με σκουντάει ο Σπύρος.

Όταν έχει βραδιάσει για τα καλά, καταφθάνει και η νεολαία με ένα ραδιόφωνο. 5-6 μαθητές λυκείου, ανάμεσά τους δύο κοπέλες, ο Σπύρος με σκουντάει πάλι. Η κυρία Κούλα έχει αποχωρεί μετά της Λούσυ της, αλλά ο κύριος Βασίλης δεν δυσκολεύεται να πιάσει κουβέντα με τους νεολαίους, τους λέει για τότε που ήταν στην Αμερική και τα αγόρια σκύβουν προς το μέρος του.

Μέσα στα σκοτάδια, ο Σπύρος προσπαθεί να διακρίνει : «ο Παναγιώτης είναι αυτός ;». Ένας παχουλός νέος, ιδιαίτερα ευτραφής, πλησιάζει. Έχει ένα τσαντάκι περασμένο στον ώμο του, πρώτα φαίνεται το τεράστιο μπλε πουκάμισό του, κι έπειτα διακρίνεται ο ίδιος. Ο Παναγιώτης ανταποκρίνεται στον χαιρετισμό και μας προσπερνά. Πηγαίνει και κάθεται μόνος σε ένα βραχάκι λίγο πιο κάτω, ανάβει τσιγάρο κι αγναντεύει τα φώτα της πόλης. Τα κορίτσια στην παρέα έχουν αρχίσει να τραγουδούν.

Είναι ακόμη νωρίς, λέει ο Σπύρος. Είναι ακόμη νωρίς, αργότερα θα κατέβει στην Γλυφάδα για ένα ποτό… Ο δροσερός άνεμος ξεσηκώνει το βουνό, η βαριά κάψα της ημέρας αποτελεί μακρινό παρελθόν μπροστά στις δροσερές αύρες της νύχτας. Παίρνουμε τον δρόμο του γυρισμού.

Καθώς κατεβαίνουμε το μονοπάτι, ο Σπύρος μου λέει πως είδε το απόγευμα έναν Αλβανό με ένα στρώμα στην πλάτη ν’ ανεβαίνει το βουνό. «Θα πήγαινε να κοιμηθεί στο εκκλησάκι», λέει, «κοιμούνται εκεί και την ημέρα κατεβαίνουν για δουλειά». Γελάμε. Κατηφορίζοντας προς τον δρόμο και τα σπίτια μας, φαντάζομαι τον Αλβανό, με το στρώμα φορτωμένο στον ώμο του, να ανεβαίνει πουρνάρι-πουρνάρι μέσα στην ζέστη. Τον φαντάζομαι τώρα ξαπλωμένο στο εκκλησάκι, να δροσίζεται από τον άνεμο που φέρνει η θάλασσα.

«Μόνο να μην βάλει καμιά φωτιά εκεί πάνω», μου φωνάζει ο Σπύρος και με αποχαιρετά…

2010-05-09T03:26:00.000-07:00

POST #10

Είναι αναμφίβολο πως εισερχόμαστε σε μια περίοδο έντονης οικονομικής λιτότητας και κοινωνικό-πολιτικών αναταράξεων. Τα γεγονότα με τα οποία καλούμαστε να έρθουμε τώρα αντιμέτωποι – τα οποία, κακά τα ψέματα, ήταν εν πολλοίς γνωστά αλλά προτιμούσαμε να τα κρύβουμε κάτω από το χαλάκι – οδηγούν την κοινωνία μας στα όριά της και την φέρνουν μπροστά στην αναγκαία υπέρβασή της. Όμως, όλα αυτά συζητιόνται πολύ αυτόν τον καιρό και θα συνεχίσουν να μας απασχολούν για πολύ περισσότερο ακόμη. Έτσι, αυτό που θα ήθελα να θίξω εδώ είναι κάτι διαφορετικό : πως ακόμη και μέσα σε αυτήν την αναταραχή, υπάρχουν άνθρωποι που δεν παρασύρονται απλώς από την βοή των γεγονότων, αλλά επιμένουν να σκέφτονται, να στοχάζονται πάνω στα μεγάλα θέματα που μας βασανίζουν, και να κάνουν ‘‘περίεργες’’ συζητήσεις που όμως μπορεί είναι πολύ πιο καίριες για την σημερινή προβληματική συνθήκη.

Πριν από δύο βδομάδες έλαβα ένα μήνυμα που έγραφε : «Γεια σου, διάβασα τυχαία το blog και πρόσεξα ένα κείμενο που γράφει ότι το μόνο περιουσιακό μας στοιχείο είναι ο χρόνος μας… Φοβερό, ποιός το έγραψε ;». Ευχαρίστησα τον αποστολέα του μηνύματος για τα καλά του λόγια και του απάντησα πως το κειμενάκι είναι δικό μου, όπως και τα υπόλοιπα της πλάγιας μπάρας του blog. Με αυτήν την αφορμή, όμως, σκέφτηκα πως το κείμενο αυτό, που αναφέρεται στον Χρόνο ως το πραγματικό μας περιουσιακό στοιχείο σε αυτόν τον κόσμο, και στον Θάνατο ως το μοιραίο τέλος με το οποίο έχουμε να αναμετρηθούμε, θα μπορούσε να θεωρηθεί ακόμη κι επίκαιρο για όσα ζούμε την τελευταία περίοδο και ίσως να μπορούσε να αποτελέσει την αφορμή για μια ενδιαφέρουσα συζήτηση με άλλους συνομιλητές.

Πράγματι, ανέβασα το κείμενο σε ένα Note στο facebook κι αρκετοί φίλοι ανταποκρίθηκαν. Το αποτέλεσμα της ανταλλαγής απόψεων που ακολούθησε μπορείτε να το παρακολουθήσετε παρακάτω. Ευχαριστώ πάλι τους φίλους που συμμετείχαν κι έγραψαν την γνώμη τους.

- Το κείμενο -

Το μόνο περιουσιακό μας στοιχείο από την στιγμή που γεννιόμαστε είναι ο χρόνος μας. Ο χρόνος που διαθέτουμε και που μας διατίθενται ως Θείο δώρο.

Η μόνη μας βεβαιότητα από την στιγμή που γεννιόμαστε είναι ο θάνατος. Η μοιραία κατάληξη ενός κόσμου φθαρτού και αλύτρωτου.

Η μόνη μας πράξη από την στιγμή που γεννιόμαστε είναι ο αγώνας μας με το μόνο όπλο που διαθέτουμε, τον χρόνο μας, ενάντια σε αυτήν την φρικτή λέξη : τον θάνατο.

Στην αρχή ο αγώνας αυτός γίνεται ασυνείδητα, από την μαγεία που μας προκαλεί η ίδια η ζωή και όλα τα θαυμαστά που περιέχει. Μα αργότερα ο αγώνας εναντίον του θανάτου γίνεται συνειδητός και βαθιά ανθρώπινη ανάγκη.

Oι πιο ευτυχισμένοι συμβιβάζονται γρήγορα, προσαρμόζονται εύκολα, και κάνουν τον χρόνο τους και τον θάνατο συνεργάτες.

Οι πιο ευαίσθητοι βρίσκουν μάταιο αυτόν τον αγώνα, άδικο και προδικασμένο, και χαρίζουν τον χρόνο τους στο Σκάμανδρο του Θανάτου.

Αλλά υπάρχουν κι εκείνοι που δεν σταματούν ποτέ την σύγκρουση, για να ρίξουν τον Μεγάλο Άρχοντα από τον θρόνο του, να φτιάξουν δικό τους ρυθμό, κι έτσι παλεύουν μέχρι το τέλος, ώσπου να σβήσουν.

Από τους τρεις τους βγαίνουν δύο έννοιες που, εκτός από τον θάνατο, πληγώνουν πιο πολύ τον άνθρωπο : η Ελευθερία και η Δικαιοσύνη…

- Η συζήτηση -

Magdalini Papadopoulou
Δεν έχω χρόνε ρε φίλε... Δεν με αγγίζει.. Δεν έχει να πάρει κάτι που δεν του δίνω.. είναι κακό ;

Δημήτρης Αργασταράς
χα χα, δύσκολη στάση κατά την γνώμη μου, αλλά ενδιαφέρουσα... :)

Sissy Pantelis
Η Ελευθερία μπορεί να πληγώνει αλλά η φυλακή προκαλεί αναισθησία κι αυτό είναι πολύ χειρότερο...

Giannis Chnarakis
"Σκοτώνουμε τον χρόνο μας", ενώ είναι αυτός που σιωπηλά μας σκοτώνει...

Elena Menegou
Don't waste time, time is God" λέει ένας Σοφός.

Όσο περισσότερη ενέργεια έχουμε, τόσο με μεγαλύτερη ‘πυκνότητα’ θα βιώνουμε το χρόνο και θα ζούμε πιο ‘πολύ’. Ο χρόνος είναι συνειδητότητα, και το βίωμα του περάσματος του χρόνου, θα είναι όσο πλούσιο, όσο πλούσια σε ενέργεια είναι και η συνειδητότητά μας. Περισσότερα εδώ: http://www.elenastral.com/2009/12/blog-post_15.html

Thelemic Hierophant
Ο Χρόνος/Κρόνος είναι ο πραγματικός Άρχων αυτού του κόσμου...Και οι πραγματικά ελεύθεροι αυτοί που καταφέρνουν να μένουν αιώνιοι στην πορεία του και να τον Υπερνικάνε με τις πράξεις και τα έργα τους...

Μετά και πέρα από τον Χρόνο όμως η μεγαλύτερη δύναμη είναι η Ζωή... Γιατί δεν υπάρχει Θάνατος... Μόνο μετάβαση... Μόνο εξέλιξη... Θάνατος και τέλμα ποτέ.... Απλά ως θάνατο ονομάζουμε την μετάβαση από τον Κόσμο της Ύλης στην άυλη συνείδηση... Από το Φθαρτό στο αιώνιο... και Ζωή την μετάβαση από το αιώνιο στο φθαρτό....

Agartha Existe
" Πέθανε πριν πεθάνεις"
- Meister Eckhart.
Ο χρόνος είναι ψέματα ...

«Εάν τις … δεν μισεί … και την εαυτού του ψυχή, δεν δύναται να είναι μαθητής μου» (κατά Λουκάν ΙΔ’ 26)
«όστις μισεί την ψυχήν αυτού εν τω κόσμω τούτω, είς ζωήν αιώνιον θέλει φυλάξει αυτήν» (κατά Ιωάννην ΙΒ’ 25).
Και «όστις θέλει να σώσει (την ψυχή του).. θέλει απολέσει αυτήν» (κατά Λουκάν ,θ’ 24).

Thelemic Hierophant
Που αποσκοπεί αυτή η Ευαγγελική παράθεση ; Στο να ενισχυθεί η πεποίθηση ότι οι Χριστιανοί είναι σκλάβοι ; :P

Agartha Existe
Δεν θα έλεγα ότι αποσκοπεί κάπου ιδιαίτερα, και αν αποσκοπεί κάπου, σίγουρα όχι σε κάτι περισσότερο απ' ότι μπορείς εσύ ή κάποιος άλλος να θεωρήσει ότι αποσκοπεί. Όχι τόσο, επίσης, στην πεποίθηση που έχεις ότι υπάρχει μια πεποίθηση ότι οι Χριστιανοί είναι σκλάβοι ( είναι οι πιο πολλοί, δεν αμφιβάλω για αυτό, αλλά είναι και μια απλουστευτική, κυνική και μονομερής ερώτηση κάτι τέτοιο), όσο ( αν είναι να ενισχύσει κάτι ) ότι σχεδόν όλοι μας είμαστε "σκλάβοι", πρώτον του "εαυτού" μας, και κατά δεύτερον των ερμηνειών μας ή ενισχυμένων πεποιθήσεων μας ... :P

Giannis Chnarakis
Agartha, στην διάσταση που βρισκόμαστε, -δυστυχώς- ο χρόνος είναι αλήθεια.

Agartha Existe
Δεν διαφωνώ καθόλου. Αλλά πρόσθεσες και αυτό: "στην διάσταση που βρισκόμαστε" ....

Giannis Chnarakis
Μα γι' αυτό το πρόσθεσα. Άρα ο χρόνος δεν είναι ψέματα.

Agartha Existe

Υπάρχει και ο επίλογος του Πρόσπερο του Μάγου, στην Τρικυμία του Σαίξπηρ, όπου λέει το περίφημο "We are such stuff. As dreams are made on; and our little life. Is rounded with a sleep... Δες περισσότερα "Στην νεκρώσιμη ακολουθία την ορθόδοξη, ακούς : "Αληθώς ματαιότης τα σύμπαντα, ο δε βίος σκιά και ενύπνιον".... Σε σχέση με τον χρόνο και τις "διαστάσεις" ή αν θες τον "ενύπνιον χρόνο"... Ο Πόε γράφει επίσης "Όλα όσα βλέπουμε ή ό,τι φαινόμαστε όνειρο είναι μονάχα μέσα σε όνειρο;"

Μεγάλη συζήτηση όλα αυτά όπως θα καταλαβαίνεις, που δεν μπορούν να συζητηθούν στο Facebook εύκολα. Πόσο μάλλον δηλαδή όταν έχουμε οποιαδήποτε είδους εμπάθεια σε οτιδήποτε το Χριστιανικό, λόγω μιας συγκεκριμένης δογματικής παιδείας και αντιληπτικής εικόνας που έχουμε λάβει για αυτόν, ή και για οτιδήποτε άλλο ... Ενώ αντίθετα, όλοι - για παράδειγμα - δέχονται με ενδιαφέρον, με τον έναν ή άλλο τρόπο, τον Θεοσοφισμό της Μπλαβάτσκυ ή τον Alister Crowely ...Hay No Banda

Giannis Chnarakis
Εγώ από πλευράς μου δεν επιτέθηκα στον Χριστιανισμό και σε καμία περίπτωση σε αυτά που έχει πει ο Χριστός. Αν ήθελα να κάνω επίθεση, αυτή θα ήταν κατά της μεγαλύτερης μάστιγας εναντίον των Χριστιανών. Της Εκκλησίας...

Δημήτρης Αργασταράς
Ω, χαίρομαι που με μία ακόμη αφορμή φανερώνεται πόσο πραγματικά ενδιαφέροντες συνομιλητές είστε :)

Sissy, για να μην παρεξηγηθεί το τέλος, δεν εννοώ πως η Ελευθερία κι η Δικαιοσύνη πληγώνουν αυτές καθ' αυτές (αν κι αυτό μπορεί να θεωρηθεί κατά κάποιο τρόπο, π.χ., αν θέλει κάποιος να είναι απόλυτα ελεύθερος μάλλον θα αναγκαστεί να είναι πολύ μόνος ή αν παλεύει κανείς για την απόλυτη δικαιοσύνη κι αυτό μπορεί να τον βάλει σε μπελάδες), αλλά ως έννοιες, που δεν μπορούμε να αγνοήσουμε, δεν μπορούμε να επιτύχουμε πλήρως, που όλο μας απασχολούν, μας ''πληγώνουν''.

Γενικά, σε κείμενα όπου ο λόγος είναι πυκνός και η σημασιολογική χρήση του αναφέρεται σε συγκεκριμένες ‘‘παραδόσεις σκέψης’’ υπάρχει ο κίνδυνος για παρερμηνείες. Όπως συμβαίνει συχνά και με τα πολύ ενδιαφέροντα αποσπάσματα που μας δίνει -για ακόμη μία φορά- ο Agartha Existe. Είναι φυσικό, όχι μόνο ο Χριστιανισμός αλλά κι όλες οι μεγάλες παραδόσεις να έχουν ασχοληθεί με αυτά τα θέματα, ο λόγος τους όμως χρειάζεται κι έναν βαθμό αποσυμβολισμού ή κατάλληλου συντονισμού μαζί του.

Πολύ ωραίες, όπως αναμενόταν άλλωστε, οι αναφορές του Hierophant και της Έλενας, όπως και του φίλου Γιάννη. Παιδιά, σας καλωσορίζω :)

Ας προσθέσω ακόμη τα παρακάτω...

Δημήτρης Αργασταράς
Η σημασία του χρόνου στην ζωή μας είναι, κατά την γνώμη μου, σχεδόν αυτονόητη. Όταν είμαστε νέοι αισθανόμαστε πως δεν έχουμε αρκετό χρόνο, πως ο χρόνος δεν μας φτάνει, πως το σπαταλάμε σε πράγματα ανούσια κι όχι εκεί που πραγματικά θα θέλαμε. Από την άλλη, τα ερωτηματικά για το νόημα και την αξία της ζωής γίνονται όλο και πιο άμεσα κι αγωνιώδη όταν συνειδητοποιούμε πως το μεγαλύτερο μέρος του χρόνου μας έχει περάσει, πως μετράμε πλέον περισσότερο παρελθόν παρά μέλλον.

Τί κάνουμε όμως τότε, όταν βρισκόμαστε πραγματικά αντιμέτωποι με το αδυσώπητο γεγονός του χρόνου; Συνήθως τίποτα, αγκαλιάζουμε το παρελθόν και μένουμε προσκολλημένοι σε αυτό, στις διάφορες ψευδαισθήσεις της νιότης μας, και το μόνο που πετυχαίνουμε είναι να αποσυρόμαστε πραγματικά από την ζωή, να γινόμαστε παθητικοί και να μένουμε αδρανείς, με ζωηρές αναμνήσεις του παρελθόντος αλλά χωρίς ζωντανή σχέση με το παρόν. Έτσι, όμως, προτιμούμε να στεκόμαστε μακριά από την πραγματική ζωή, επαναλαμβάνοντας μηχανικά τον εαυτό μας μέχρι και την τελευταία του λεπτομέρεια, μέχρι το τέλος του χρόνου…

Κάτι ακόμη που θα μπορούσαμε να προσθέσουμε (και που ίσως σχετίζεται με την φράση ότι ο Χρόνος είναι ψέματα) είναι ότι ο χρόνος, στην πραγματικότητα, είναι μια αυστηρά προσωπική υπόθεση. Δεν υπάρχει συλλογικός χρόνος αλλά προσωπικός. Μας έχει επιβληθεί μια μαζική αντίληψη του χρόνου, που ρυθμίζει τις ανθρώπινες συνειδήσεις σε μία ‘‘χρονική χορωδία’’, η οποία κι ελέγχει την καθημερινότητά μας. Μάλιστα, τις παρενέργειες αυτού του συντονισμού είναι που βιώνουμε συχνά ως άγχος και ρουτίνα, που ευθύνονται για πολλά από τα προβλήματα της ζωής μας.

Κάπως έτσι αντιλαμβάνομαι και την αντίδραση της Μάγδας, που λέει πως δεν με αφορά όλο αυτό το ζήτημα του χρόνου, δεν με ενδιαφέρει η χρονική χορωδία βρε αδερφέ. Κάποιοι αντιστέκονται…

Με κάθε ασυναίσθητη ανάσα μας φεύγει μακριά κι ένα ακόμη δευτερόλεπτο της ζωής μας. Η απάντηση όμως σε αυτό δεν είναι να αρχίσουμε να μετράμε τις ανάσες μας, μην μας ξεφύγει καμία χωρίς να το καταλάβουμε, δεν είναι μία ακόμη νεύρωση. Αυτό που χρειάζεται είναι μάλλον να πάρουμε μια μεγάλη, βαθιά ανάσα, να κρατήσουμε τον αέρα για λίγο μέσα μας, να αισθανθούμε την ελαφρότητά του και την ζωντάνια του, κι έπειτα να τον αφήσουμε σιγά-σιγά, ξαλαφρώνοντας... :)

Elena Menegou
ο σοφός χρησιμοποιεί ορθά και δημιουργικά το χρόνο αλλά δεν τον φοβάται. η ταύτιση με το φθαρτό υλικό σώμα είναι που φέρνει το φόβο του χρόνου.

Ίων Μαγγος
... ζούμε αιχμάλωτοι στον γραμμικό χρόνο (την πιο γελοία μορφή του) δείτε ανάρτηση μου GARNIER MALET ΔΙΤΟΤΗΤΑ η θεωρία της διτότητος και η ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ! Νέα ανακάλυψη για τη διτότητα του Χρόνου !!!
(http://www.facebook.com/album.php?aid=6509&id=1695845676&op=198)

Μαγγάλη Μαρία
Θεωρώ ότι για έννοιες όπως είναι ο χρόνος, η ζωή και ο θάνατος δεν πρέπει να μιλάμε με τελεσίγραφα. Είναι έννοιες τόσο σχετικές και διττές που είναι άστοχο ο καθένας να προσπαθεί να τις χωρέσει στο δικό του προσωπικό καλούπι.Η ζωή και θάνατος σε συνδυασμό με το χρόνο είναι έννοιες που μπερδεύονται μεταξύ τους και αλληλοαναιρούνται διαρκώς και αέναα...

Για παράδειγμα, όσοι ώρα εμείς φλυαρούμε για την έννοια της ζωής και του θανάτου, κάπου ένα παιδάκι βιάζεται και σίγουρα για αυτό ο θάνατος είναι η απόλυτη ελευθερία, η απόλυτη δικαιοσύνη, η απόλυτη λύτρωση, η απόλυτη ζωή. Καρτερεί το τέλος του χρόνου του και δεν το εξοβελίζει.

Σε έννοιες τόσο σχετικές όσο είναι ο χρόνος , η ζωή και ο θάνατος δεν ταιριάζουν ορισμοί, ούτε προσωπικοί, γιατί ανάλογα με τις συνθήκες όλα αυτά αναιρούνται. Είναι χαρακτηριστικό της ανθρώπινης φύσης να προσπαθεί να χωρέσει τα πάντα σε καλούπια και ορισμούς. Έτσι λειτουργεί η ανθρώπινη συνείδηση: χρειάζεται την ασφάλεια των ορισμών.

Γιατί χρειάζεται να τα κατανοούμε όλα; Δεν μπορούμε απλά να τα βιώνουμε χωρίς να θέλουμε να τα εξηγήσουμε; Έτσι βιώνω τη ζωή μου, βιώνω και τον θάνατό μου...

Magdalini Papadopoulou
Αγαπητή Μαρία μια ερώτηση... Προτείνεις να βιώσουμε ζωή ασυνείδητα (για τον θάνατο δεν μιλώ ακόμα)? Εφόσον έτσι λειτουργεί καθώς είπες η ανθρώπινη συνείδηση (και το κατανοώ) είναι πιο "σοφό" να πράξει κανείς έτσι ;

Δημήτρης Αργασταράς
Ίωνα, ωραίο link !

Αγαπητή Μαρία, καταρχήν συμφωνώ με αυτό που λες πως τα πράγματα κι οι έννοιες δεν υπακούν στους περιορισμούς των καλουπιών. Κάθε καλούπι είναι σχεδόν πάντα προορισμένο να σπάσει -με μια επαναστατική κι αγωνιστική διάθεση, θα λέγαμε πως ο άνθρωπος οφείλει μάλιστα να σπάει τα καλούπια- αλλά είναι επίσης μέσα στην φύση του ανθρώπου και σχεδόν αναγκαίο να προσπαθεί να δημιουργεί καλούπια, δηλαδή ερμηνείες και σταθερά σημεία για την ενατένιση του κόσμου του (χωρίς να ξεχνάει πως αυτά τα ''σημεία'' του δεν είναι και τόσο σταθερά).

Διαφωνώ όμως με αυτό που λες ότι δεν χρειάζεται να τα κατανοούμε ή να τα καταλαβαίνουμε όλα, κι άρα καλό θα ήταν να μην σκεφτόμαστε και να μην αναρωτιόμαστε, μάλιστα πάνω σε βασικά και ουσιώδη πράγματα.

Ακριβώς το αντίθετο, θα έλεγα πως οφείλουμε, πως είναι αναγκαίο και χρήσιμο, να αναζητούμε τις προσωπικές μας απαντήσεις. Αυτό είναι κάτι πραγματικά απελευθερωτικό και κάτι που δικαιώνει την έννοια του ανθρώπου.

Ας μην φοβόμαστε να αναμετρηθούμε με τις μεγάλες έννοιες, αρκεί φυσικά να έχουμε στον νου μας πως κάθε απάντηση δεν μπορεί να είναι τελειωτική κι οριστική και πως δεν χρειάζεται την δική μας απάντηση, που κάνει καλό σε εμάς, να την επιβάλλουμε και στους άλλους.

Λοιπόν, Μαρία, νομίζω πως εσένα σε ''πληγώνει'' περισσότερο η έννοια της ελευθερίας.. :)

Μαγγάλη Μαρία
Σε καμία περίπτωση δεν είπα να μην σκεφτόμαστε και να μην αναρωτιόμαστε πάνω σε βασικά και ουσιώδη πράγματα. Απεναντίας μάλιστα πιστεύω το αντίθετο." Πάρτε τα όλα και γυρίστε τα τούμπα". Από τον ίδιο σας τον εαυτό μέχρι τον κόσμο γύρω.

Αυτό όμως μπορεί να γίνει με πράξεις και όχι με ορισμούς. Δεν χρειάζεται να καλουπώνουμε την σκέψη μας εξαιτίας του φόβου ότι για να καταλάβω κάτι πρέπει να το ορίσω.

Πάνω σ’ αυτό αναφερόμουν Μαγδαληνή και Δημήτρη. Σίγουρα το facebook είναι περιορισμένος χώρος να αναπτύξεις τη σκέψη σου και εύκολα δημιουργούνται λάθος κατανοήσεις.

Μαγγάλη Μαρία
Α! και κάτι άλλο: Η φράση σου Δημήτρη :"Λοιπόν, Μαρία, νομίζω πως εσένα σε ''πληγώνει'' περισσότερο η έννοια της ελευθερίας.. :)", θέλει ατελείωτες ώρες συζήτησης. Εύκολα κάνεις κρίσεις...

Magdalini Papadopoulou
Εγώ πάλι θα έλεγα πως είναι απαραίτητοι οι ορισμοί σε κάθε στάδιο της πορείας της γνώσης του εαυτού μας... και ότι αυτό που δεν θα έπρεπε να μας εγκλωβίζει είναι ακριβώς η ιδέα αυτή του "εαυτού" που έχουμε ορίσει. Σαν εξελισσόμενα όντα εξελίσσονται όλα μέσα μας, άρα και οι ορισμοί. Σε ιδανικές περιπτώσεις αναβίβασης λειτουργούν οι ορισμοί αφαιρετικά περικλείοντας μέσα τους περισσότερη ουσία παρά ανάγκη "τεχνικού" και στείρου λόγου. Ο φόβος νομίζω πως έχει να κάνει με την αποδοχή εν τέλει και αποκόλληση των ιδεών μας από τους παλαιούς ορισμούς.. σε νέους. Ένας ορισμός θέλει εμπειρία, ψυχή και νου.. ένας ορισμός είναι ιδανικός και αφορά το σύνολο επιτελώντας τον σκοπό του, όταν λειτουργεί σε όλα τα επίπεδα του όντος. Πάνω σε αυτό πιστεύω πως η αλήθεια δεν είναι πραγματικότητα, όπως και η πραγματικότητα δεν είναι αλήθεια. Σήμερα βιώνουμε τον χρόνο ως πραγματικότητα... αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Αυτό νομίζω πάνω κάτω, γι’ αυτό και το πρώτο μήνυμα μου.

Μαγγάλη Μαρία
Θα μπορούσαμε να διευρύνουμε την κουβέντα μας και στον ονειρικό χρόνο. Πώς τον αξιοποιούμε; Άπειρες οι δυνατότητες στην ονειρική κατάσταση και όμως ανεκμετάλλευτες!

Giannis Chnarakis
Μαγδαληνή, στη ζωή μας επιλέγουμε ένα μονοπάτι, -ή και περισσότερα- που πιστεύουμε πως θα μας οδηγήσει (-ουν) στην Αλήθεια. Αλήθεια, υπάρχει μονοπάτι που οδηγεί στην Αλήθεια ;

Magdalini Papadopoulou
Καλημέρα Γιάννη. Στην ζωή μας προσωπικά πιστεύω πως επιλέγουμε ένα μονοπάτι (ή πολλά όπως είπες), τα οποία μας βοηθάνε να μάθουμε τον εαυτό μας και την αλήθεια του.. Υπό αυτή την έννοια, είναι σίγουρο πως η αλήθεια του καθενός είναι διαφορετική (εκεί μπαίνει και η πραγματικότητα) και αυτό, διότι εμείς ως όντα χρησιμοποιούμε λογικά δεδομένα καθημερινά για να μπορέσουμε να συμβιώσουμε. Η αλήθεια των οποίων, όμως, είναι αντικειμενική διότι υπολογίζεται ως βάση μία "κοινωνική συμφωνία", η οποία εκπορεύεται και από τους γήινους νόμους (ύλη και νόμοι της), όπως και από τους άτυπους (κοινωνική συμπεριφορά, ηθική κτλ), πράγμα που καθιστά τη σημερινή αλήθεια πραγματικότητα . Τα αξιώματα αυτά για κάποιους που αμφισβητούν τα πάντα και δεν σταματάνε να ψάχνουν, μετατρέπονται σε θεωρήματα ψάχνοντας συνεχώς την απόδειξη τους. Η αλήθεια δεν μπορεί να είναι υποκειμενική.. η Αλήθεια κατά την γνώμη μου είναι αντικειμενική και ως θεώρημα αποδεικνύει τον εαυτό της, φτάνει να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να διεισδύουμε μέσα της όλο και πιο πολύ χωρίς τον φόβο του "θανάτου" της προσωπικότητας μας.

Giannis Chnarakis
Εγώ πιστεύω πως δεν υπάρχει μονοπάτι που να οδηγεί στην Αλήθεια.Όλα τα μονοπάτια θα σε* οδηγήσουν οπουδήποτε αλλού πλην αυτού που ψάχνεις, γιατί, ακολουθώντας ένα συγκεκριμένο μονοπάτι σημαίνει ότι ήδη έχεις αποφασίσει ποια είναι η Αλήθεια.

Έχεις αποφασίσει την κατεύθυνση, την διάσταση, πώς να την προσεγγίσεις... Αυτός όμως ο προορισμός δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια προβολή της σκέψης σου. Δεν υπάρχει μονοπάτι προς την Αλήθεια, γιατί το μυαλό (λογική) είναι το φράγμα, και το μυαλό είναι αυτό που δημιουργεί αυτή την οδό. Το μυαλό πρέπει να ζήσει την περιπέτεια. Η "πραγματικότητα" πρέπει να σταματήσει για να φανεί η Αλήθεια.*(αναφέρομαι γενικά και όχι προσωπικά)

Magdalini Papadopoulou
Συμφωνώ Απόλυτα!

Δημήτρης Αργασταράς
Πολύ ωραίες οι τελευταίες σκέψεις, Μάγδα και Γιάννη :)

Agartha Existe
Ναι όλες αυτές οι σκέψεις - οι ωραίες - πιστεύω ότι συμπληρώνουν η μία με την άλλη, με τον τρόπο τους, το υπέροχο αυτό καλειδοσκόπιο. Συμφωνώ μέσες - άκρες με αυτά που γράφει ο Γιάννης και τα οποία περιγράφουν μία ... Αλήθεια! (Τι υπέροχη αυτοαναίρεση όμως ε;)

Η σκέψη σου αυτή Γιάννη, που τόσο όμορφα , απλά και κατανοητά διατύπωσες, έχει απασχολήσει πάρα πολύ τους φιλόσοφους των τελευταίων αιώνων. Το πρόβλημα με αυτήν την λογική είναι όμως, ότι χρησιμοποιεί τους όρους μιας φιλοσοφίας του υποκειμένου σε κάτι που εξ' ορισμού (εφόσον μιλάμε για μία "φοβερή" και "τεράστια" αλήθεια και μάλιστα την ΜΙΑ, δεν μπορεί να αφορά αυστηρά και μόνον το αυστηρά οριοθετημένο εγώ μας) το υπερβαίνει. Δηλαδή, αυτή η φιλοσοφία είναι ένα καλό και δυνατό εργαλείο και χρήσιμο για διάφορα θέματα, αλλά μόλις μεταφερθούμε λίγο έξω από την κλειστή φιλοσοφία του υποκειμένου ή λίγο "έξω" από το ίδιο το "υποκείμενο", αν θέλετε, τότε τα πράγματα αλλάζουν .... δραματικά.

Με παρόμοια μεγάλα φιλοσοφικά προβλήματα βέβαια ισχύει συνήθως αυτό: Είναι προβλήματα, ακριβώς, γιατί έχουν τεθεί εξ αρχής προβληματικά. Υπάρχουν και κάποια μονοπάτια που βρίσκονται πέρα από το φράγμα, το φράγμα της λογικής, το φράγμα του μυαλού μας , το φράγμα του" υποκειμένου " κτλ. Και υπάρχουν και διάφοροι μυστικοί χάρτες, από αυτά τα μονοπάτια, που άφησαν πίσω τους για εμάς άλλοι γενναίοι εξερευνητές πριν από εμάς. Είναι ένας δρόμος απόλυτα προσωπικός, τον οποίο δεν δύναται να τον διασχίσει ή περιγράψει κανένας για χάρη μας. Όμως είναι ένας δρόμος - ο ίδιος ο δρόμος εννοώ όχι οι ερμηνείες ή οι διάφορες περιγραφές μας για αυτόν - που ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ ΥΠΟΚΕΙΜΕΝΙΚΟΣ. Ο Χάρτης δεν είναι η περιοχή (the map is not the terrirrory) όντως, όμως η Περιοχή είναι (ότι και αν είναι τελικά) η Περιοχή...Το Βουνό είναι το Βουνό, Δρόμος είναι ο Δρόμος, Το χελιδόνι είναι το χελιδόνι

Το πρόβλημα με την Αλήθεια, κατά την γνώμη μου, εν πρώτης, δεν είναι αν υπάρχει ή όχι μια Απόλυτη Αλήθεια, αλλά ότι και αν υπάρχει, και κάποιος την έχει ανακαλύψει αυτή ή έστω ένα κομμάτι της, θα έχει άμεση αξία και σημασία μονάχα για εκείνον. Πρώτον, γιατί κανένας σχεδόν δεν θα τον πιστεύει ή εμπιστευτεί για διάφορους λόγους και δεύτερον ότι ακόμα και να τον πιστέψει, δεν θα έχει κανένα ιδιαίτερο νόημα αυτή η πίστη, αν δεν ανακαλύψει και ο ίδιος αυτόν τον θησαυρό.

Μπορούμε να σκεφτούμε έναν ο οποίος ισχυρίζεται πως έχει το μυστικό ελιξίριο της Αθανασίας ή την χρονομηχανη. Ποιος ειλικρινά, σκεπτόμενος άνθρωπος πιστεύετε ότι θα τον πάρει στα σοβαρά; Να σας πω; Κανένας. Και γιατί να τον πάρει στα σοβαρά; Είναι άτοπο. Στο κάτω κάτω κυκλοφορούν και τόσοι πολλοί "τσαρλατάνοι". Και ο Χριστός μπορεί πράγματι να αναστήθηκε, αλλά για πιο λόγο να το πιστέψουμε αυτό; Και ο Μέγας Αλέξανδρος μπορεί πράγματι να ήταν ημίθεος. Αλλά είναι εντελώς τρελά αυτά τα πράγματα . Γιατί να τα πιστέψουμε; Ακόμη και όλοι αυτοί που λένε ότι τα πιστεύουν και δηλώνουν "πιστοί" κατά βάθος, συνήθως, δεν τα πιστεύουν. Απλά θέλουν, να τα πιστέψουν. Για διάφορους λόγους. Είναι λογικό. Είναι εντελώς ασύμβατα με την καθημερινή μας πραγματικότητα! Αλλά ποιος είπε ότι η Αλήθεια έχει να κάνει με λογική και την "πραγματικότητα";

(συνεχίζεται)

Agartha Existe
(συνέχεια)

Για αυτό και ένας συγγραφέας έλεγε ότι μόνο για τα μικρά μυστικά υπάρχει ανάγκη να κρυφτούν, τα μεγάλα κρύβονται διά της φανέρωσης τους. Για αυτό και είναι και απαγορευμένα τα πολύ πολύ μεγάλα μυστικά. Απαγορευμένα κυρίως, όχι από άλλους σκοτεινούς ελεγκτές όσο από εμάς τους ίδιους....

Το πιο μεγάλο μυστικό που υπάρχει στον κόσμο μας, είναι ότι στον Κόσμο μας υπάρχουν Μεγάλα Μυστικά. Τί σημαίνουν αυτά τα μυστικά; Το μυστήριο της ζωής; Μπορεί και τίποτα για εμάς. Τί σημασία έχει; Σημασία έχει ότι υπάρχουν. Είτε το θέλουμε είτε όχι. Και είναι τόσο απίστευτα και Αληθινά που δεν μπορείς ούτε καν στο ελάχιστο να τα διανοηθείς.(εσύ, εγώ, ο καθένας). Και αυτό επίσης είναι το μεγάλο πρόβλημα της Αλήθειας. Ότι είναι ένα "Υπέρ-" σε όλα. Η Αλήθεια δηλαδή είναι μία υπέρ-αλήθεια, για να το πω κάπως έτσι. Κάτι πάνω από οτιδήποτε μπορούμε εμείς να φανταστούμε ή δεχτούμε ως αλήθεια. Θέλω να πω δηλαδή, ότι κάπου τα υποκειμενικά μονοπάτια ή κριτήρια σταματάνε - αργά η γρήγορα, με τον ένα ή άλλο τρόπο - και τότε ή κάπου εκεί αρχίζει μια στροφή. Η στροφή πέρα από το φράγμα. Που ακριβώς οδηγεί αυτή η στροφή ; Αυτό φίλοι μου, δεν αφορά κανέναν από εμάς. Ναι, όπως το ακούτε. Κανέναν από εμάς ... τους ζωντανούς ...

Giannis Chnarakis
Συμφωνώ, σε αυτό. Ο καθένας θα μάθει όταν έρθει η στιγμή. (Ας ελπίσουμε ότι δεν θα έρθει σύντομα) :)

Stylianos Vergitsis
Πετάχτε τα ρολόγια, τί τα θέλετε, ούτως ή άλλως, έχετε κινητά για να βλέπετε την ώρα, χαχαχα

Ο χρόνος είναι μόνο μέσα στο κεφάλι μας. όταν σταματάμε τις σκέψεις μας, σταματάει κι ο κόσμος (Δον Χουάν, από τις τεχνικές Ονειρέματος). Και ίσως, το πρώτο βήμα για να απελευθερωθούμε από τη σκλαβιά του Μάτριξ, είναι αυτό: ΒΓΆΛΤΕ ΤΟ ΡΟΛΟΙ ΑΠΟ ΤΟ ΧΕΡΙ ΚΑΙ ΘΑΦΤΕ ΤΟ... είμαστε ήδη κάθε στιγμή "εκεί" που πρέπει.

Giannis Chnarakis
Μήπως να πετάγαμε τα κινητά καλύτερα ;

Stylianos Vergitsis
αυτό είναι το δεύτερο βήμα, χαχαχα (απ' το μυαλό μου το πήρες αδερφέ)

Artemis Art
Μπορεί κανείς να διαμαρτυρηθεί λέγοντας πως ζούμε αιχμάλωτοι στον γραμμικό χρόνο ή ότι κάθε άνθρωπος είναι έγκλειστος σ' ένα στενό κόσμο εμπειρίας, σ' ένα όνειρο, σ' ένα εικονογραφημένο ..περιοδικό και μάλιστα, περιοδικό μ' όλη τη σημασία της λέξης γιατί φαίνεται ότι δεν είμαστε παρά μεταβαλλόμενες μορφές, με χρόνο ζωής, έναν κύκλο. Ίσως να έχουμε μια ευκαιρία, μέσα σ' αυτό το διάστημα, να εκδηλώσουμε ορισμένες ιδιότητες, για να γίνουμε ανεξάρτητοι απ' το Σύνολο-Υλικός Κόσμος ή Χωρόχρονος, αυτές τις δύο διαστάσεις που πάνω τους εκτελούνται οι μεταβολές μας.

Μπορεί ο καθένας μας να καταλάβει ότι ο χρόνος -όπως και ο χώρος- είναι τόσο ανύπαρκτοι, όσο και οι τροχιές των ηλεκτρονίων, που παρ' όλα αυτά υπάρχουν σαν περιορισμοί-ενεργειακές στάθμες, στο πως θα εμφανιστούν τα ηλεκτρόνια. Έτσι κάπως, αποτελούν περιορισμούς, είναι δηλαδή κάτι σαν στάθμες ενέργειας, στους τρόπους με τους οποίους μπορούμε να εκδηλωνόμαστε κι εμείς.

Αυτό είναι εύκολο να το παρατηρήσουμε... Κι όμως όλο το πρόβλημα πηγάζει απ' το ότι, οι άνθρωποι έχουμε ξεχάσει την Οντότητά μας, δεν έχουμε καν συνείδηση της ύπαρξής μας και τελείως προσκολλημένοι στη φυλακή των πέντε αισθήσεων δηλαδή στις πράξεις μας, αφήνουμε τα πράγματα να μας ωθούν από δω κι από κει, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, φυσικά πάνω στον κυλιόμενο διάδρομο-χρόνο που γι αυτόν ακριβώς το λόγο γίνεται ο ...μπαμπούλας μας.

Μας δίνεται χρόνος να υπάρξουμε, μας διαθέτεται χρόνος και "χώρος" ύπαρξης, ένα πεδίο που μπορούμε να εκφραστούμε και να εκδηλωθούμε και "φυσικά" καθορίζεται-περιορίζεται με βάση τους νόμους του υλικού "ονειρόκοσμου". Είναι ο χωρόχρονος της δραστηριότητας, της εμπειρίας όπου κάθε ψυχή-οδοιπόρος μπορεί να υλοποιήσει ότι θέλει να μελετήσει.

Μπορεί εδώ, μέσα στον χρόνο (που είναι χώρος αν το καλοσκεφτείς και το αντίθετο..) να έχουμε τη ευκαιρία να γνωρίσουμε, να εξασκηθούμε και να ολοκληρωθούμε. Υπάρχουν πολλά να πούμε μα που... χρόνος ..και χώρος σε μια στήλη; ..δεν φτάνει!

Αα! ναι.. και κάτι άλλο: Δεν είναι μόνο το εγώ μας, που χρειάζεται τον χρόνο ως μέσον αλλά και ο χρόνος αδυνατεί να δράσει χωρίς το συμπλήρωμα-δημιουργό του (ποιόν άλλον; εμάς) ..καθώς "επιθυμεί" να βιωθεί. Είναι ιδιότητά του να κάνει ότι μπορεί για να κρατήσει άσβηστη τη φωτιά του εγώ ή αλλιώς να διατηρήσει τον πάγο του εγώ, στην σκληρότητα και στην ψυχρότητά του. Δηλαδή να εμποδίσει τη διαφυγή μας απ’ το παιχνίδι του.. Συγχρόνως η ονειρική ύλη χρόνος (και χώρος) είναι ..όπως λέει και κάποιος απ' τους σοφούς.. "κατά μια έννοια ατελείωτος εκ των έσω, διότι όλες οι εικόνες που μας προσκολλούν σ' αυτόν μαρτυρούν την παρουσία Εκείνου που αυτός δεν είναι... Υπάρχει μόνο ένα Όν. Ένας Παρατηρητής... Ένα υπερβολικό δόσιμο του Εαυτού, πέφτοντας σαν μπόρα σε χιλιάδες μορφές και κινήσεις".

Δημήτρης Αργασταράς
Artemis, μου άρεσε πολύ το τελευταίο σου σχόλιο. Θα συμφωνήσω με αυτό.

2010-03-30T07:54:00.000-07:00

POST #9

Ο Βούδας είπε ότι ο ωκεανός της δυστυχίας είναι απέραντος, αλλά μόλις επικεντρώνεστε στην μεταμόρφωσή της τότε αμέσως θα δείτε την ακτή…

Λέγεται συχνά ότι οι λέξεις δεν μπορούν να εκφράσουν τις σκέψεις πολύ καλά, ότι η αλήθεια έχει την συνήθεια να ξεφεύγει μέσα από τις διατυπώσεις του λόγου, όπως το νερό που ξεγλυστρά μέσα από την απόχη. Η βιωματική πηγή που γέννησε τις λέξεις κάτι χάνει από την ακρίβεια και την δύναμη της, κι ενώ προσπαθείς να μεταδώσεις το μήνυμά σου ρίχνοντας μια γέφυρα προς τους άλλους, για να βρεις κατανόηση κι ανακούφιση και παρηγοριά, την ίδια στιγμή ο λόγος παραμορφώνει κι αποξενώνει το ουσιαστικό περιεχόμενό του.

Ένα από τα πιο χαρακτηριστικά θέματα στο οποίο μπορεί να ισχύει αυτή η ανεπάρκεια του λόγου θα έλεγα πως είναι εκείνο που κωδικά διατυπώνεται ως ''Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχής'' (έτσι το ονόμασε στην προσπάθειά του να το μεταδώσει ο άγιος Ιωάννης του Σταυρού) ή ''Νυχτερινό Θαλασσινό Ταξίδι'' (όπως το είπε ο Γιούνγκ). Ανεπάρκεια του λόγου λοιπόν, ναι, ωστόσο, πρόκειται για μία αρκετά γοητευτική συζήτηση, οπότε αξίζει να αναφερθούμε λίγο σε αυτήν...

Η παραπάνω εισαγωγή φέρνει επίσης στον νου μου τους στίχους του ποιητή : «Η έλλειψη πείρας, πιστεύω / λίγη πίστη θα δώσει στο τραγούδι μου». Γιατί, για να μπορέσει να γίνει κατανοητό το θέμα και να γνωρίζουμε για ποιό πράγμα ακριβώς μιλάμε, θα πρέπει πρώτα να έχουμε κι εμείς περάσει την παρθενική μας ''Νύχτα της Ψυχής'', να έχουμε ανεμοδαρθεί στο ''θαλασσινό νυχτερινό ταξίδι'', και να έχουμε πάρει μια γεύση από τις διαστάσεις αυτών των πραγμάτων. Αλλά, τί λέτε, αυτοί που έχουν πάρει αυτήν την γεύση είναι στ’ αλήθεια τόσο μόνοι στο βίωμά τους όσο αισθάνονται ;

Η Σκοτεινή Νύχτα της Ψυχής στον Ωκεανό της Μεγάλης Θάλασσας, λοιπόν, με απλά λόγια, αναφέρεται στην απόλυτη διασάλευση του μέχρι πρότινος γνωστού μας κόσμου, είναι μια τρομερή μορφή κατάθλιψης και φόβου, αποπροσανατολισμού κι αγωνίας, όταν κάτι πολύτιμο κι ανεπανόρθωτο φαίνεται να έχει χαθεί, κι εμείς μόλις ξυπνάμε από ένα όνειρο, ξαφνικά κολλημένοι, μετέωροι, παγιδευμένοι ανάμεσα σε δύο κόσμους. Στον ‘‘παλιό καθημερινό κόσμο’’, με γνωστές και τακτοποιημένες καταστάσεις, συνήθειες και τρόπους συμπεριφοράς, και στον ‘‘νέο άγνωστο κόσμο’’, με αιφνίδια καινούριες συνθήκες, απόλυτη διασάλευση των δεδομένων, και νέες φαινομενικά ανυπέρβλητες απαιτήσεις. Είναι εκείνη η κατάσταση όπου κάτι έχεις αφήσει πίσω σου, κάτι σε έχει καλέσει μπροστά σου, κι εσύ έχεις σταθεί μετέωρος, αναποφάσιστος κι έντρομος...

Νιώθεις πως δεν ανήκεις πλέον στον παλιό σου κόσμο, αλλά ούτε και στον καινούριο που ξαφνικά ξανοίγεται μπροστά σου. Έτσι, σταματάς να ασχολείσαι με τα ‘‘κοινά εγκόσμια’’, ακόμα και με τον ίδιο σου τον εαυτό που τόσο ‘‘αγαπούσες’’ στο παρελθόν, και πέφτεις σε κατάθλιψη, γιατί έχεις χάσει πλέον τις παλιές σταθερές σου. Νιώθεις πως έχει έρθει ο καιρός για να πας επιτέλους προς το άγνωστο, αλλά δεν μπορείς να βρεις τον τρόπο. Σταματάς μετέωρος, λοιπόν, και σε πλήρη αγωνία, διότι νιώθεις πως δεν είσαι ικανός να κάνεις το επιπλέον βήμα. Όμως, η μεγάλη θάλασσα σε καλεί και το μεγάλο σου ταξίδι πρέπει να ξεκινήσει...

Για να γίνουν λίγο πιο χειροπιαστά όλα αυτά, θα χρησιμοποιήσουμε το παράδειγμα του Γιούνγκ. Συγκεκριμένα εκείνη την περίοδο όπου ο Γιούνγκ περνούσε την δική του κρίση, την δική του καμπή στην ζωή του.

Ήταν η εποχή όπου οι θεωρητικές του διαφωνίες (η διευρυμένη έννοια της λίμπιντο, που ξέφευγε από τον περιορισμό της σεξουαλικότητας, η μελέτη του για τα αρχέτυπα και οι μυστικιστικές του διαθέσεις) είχαν οδηγήσει στην οριστική του ρήξη με τον Φρόιντ. Οι σχέσεις τους, που τα προηγούμενα χρόνια ήταν πολύ στενές, σχέσεις δάσκαλου-μαθητή και σχεδόν πατέρα-γιου, είχαν πλέον διαρραγεί ανεπιστρεπτί. Το αποτέλεσμα ήταν ο Γιούνγκ να εξοβελιστεί από τους επίσημους κόλπους της ψυχανάλυσης, να απομακρυνθεί από την προεδρία της Διεθνούς Ψυχαναλυτικής Εταιρίας (θέση που μέχρι τότε κατείχε κυρίως λόγω της εύνοιας του Φρόιντ) και να παραιτηθεί από την έδρα του στο πανεπιστήμιο της Ζυρίχης (κάτι για το οποίο δεν ήταν υποχρεωμένος, αλλά το έκανε μάλλον για λόγους ευθιξίας). Για αυτήν την δύσκολη περίοδο της ζωής του, κατά την οποία έμεινε μόνο με το προσωπικό του ιατρείο και τους ασθενείς του, αναφέρει ο ίδιος : «Αισθανόμουν μετέωρος, γιατί δεν είχα ακόμη βρει τον βηματισμό μου. Πάνω απ’ όλα θεωρούσα απαραίτητο να αναπτύξω μία νέα συμπεριφορά απέναντι στους ασθενείς μου». Οι έννοιες του αρχέτυπου και του συλλογικού ασυνειδήτου, πάνω στις οποίες θα στήριζε περισσότερο τις δικές του ιδέες, δεν είχαν αναπτυχθεί ακόμη πλήρως κι ο Γιούνγκ καλούνταν να ξεκινήσει πάλι από την αρχή, μόνος του και χωρίς καμία υποστήριξη αυτή την φορά.

Τότε ανακαλύπτει την ποιητική φράση «νυχτερινό θαλασσινό ταξίδι», που φαίνεται να σχετίζεται με την Οδύσσεια του Ομήρου και την Ραψωδία της Νεκυίας, η οποία περιγράφει το ταξίδι του Οδυσσέα στις αλλόκοσμες ακτές του βασιλείου του Άδη. Εκεί, για να μπορέσει να συνεχίσει το ταξίδι του, ο ομηρικός ήρωας θα πρέπει να πάρει ένα μήνυμα από τον μάντη Κάλχα, αλλά για να τον συναντήσει θα πρέπει να κατέβει ζωντανός στον Άδη και να ανέλθει πάλι επάνω. Κι όπως ο ίδιος αφηγείται στους Φαίακες για την κατάσταση του πλοίου του κατά το ταξίδι «τα πανιά ήταν τεντωμένα».

Ο Γιούνγκ δεν άργησε να παρατηρήσει πως το «νυχτερινό θαλασσινό ταξίδι της ψυχής» ήταν γνωστό και σε πολλές άλλες μυθολογίες, πράγμα που ενίσχυε και τις δικές του πεποιθήσεις, καθώς υποδήλωνε ότι εμπεριέχει αρχετυπικά χαρακτηριστικά, κοινά σε όλη την ανθρωπότητα.

Τί είναι όμως αυτά τα αρχετυπικά χαρακτηριστικά ; Όπως αναφέρει ο Γιούνγκ συνοπτικά : «Πολλές φορές αναρωτήθηκα από πού προήλθαν αυτές οι αρχέγονες εικόνες. Νομίζω πως ο μόνος τρόπος για να εξηγήσει κανείς την προέλευσή τους είναι η υπόθεση ότι αποτελούν καταστάλαγμα των εμπειριών της ανθρωπότητας που επαναλαμβάνονται διαρκώς μέσα στους αιώνες. Μία από τις πιο συνηθισμένες και εντυπωσιακές εμπειρίες είναι η καθημερινή φαινομενική τροχιά του ήλιου. Έτσι βρίσκουμε τον μύθο του ήλιου σε όλες τις απειράριθμες παραλλαγές. Αυτός ο μύθος σχηματίζει το ηλιακό αρχέτυπο. Το ίδιο ισχύει επίσης και για τις φάσεις της σελήνης. Κατόπιν τούτου ό,τι κατασταλάζει στο ασυνείδητο φαίνεται πως είναι αποκλειστικά και μόνο μια υποκειμενική, φανταστική παράσταση που προκάλεσε η φυσική λειτουργία…»

Το "μυστηριώδες" ταξίδι του Ήλιου – πιθανότατα του πρώτου θεού που λάτρεψαν οι άνθρωποι – έτσι όπως το παρατήρησαν σχηματίζει το ‘‘ηλιακό αρχέτυπο’’ : «όπως ο ήλιος, μέρα με την μέρα, καταβροχθίζεται από την δύση για να ξεκινήσει το νυχτερινό του ταξίδι στην μήτρα της κοσμικής μητέρας, στον Ωκεανό, προτού ξαναπροβάλλει στην ανατολή αναγεννημένος, την ίδια πορεία ακολουθεί και ο θεός του ήλιου, η αρχέγονη φιγούρα του ηλιακού ήρωα, που δέχεται να καταβροχθιστεί από το πεπρωμένο του, για να βιώσει την αναγέννηση και την ανάσταση».

Σε σχέση με την ‘‘Νύχτα της Ψυχής’’, στην οποία αναφερόμαστε, θα μπορούσε να πούμε πως εδώ δεν συναντάμε μόνο ένα πρωτογενές μοτίβο της ανθρωπότητας αλλά και του ίδιου του ατόμου. Υπάρχει ένα «νεκρό σημείο», από το οποίο πρέπει κανείς να περάσει με το δικό του τρόπο. Κι η αλήθεια είναι ότι κάθε άνθρωπος έρχεται αντιμέτωπος με αυτό το πρόβλημα. Είναι μέσα στην πορεία της ύπαρξής του, που έχει το συνήθειο να χτίζει γύρω της ψευδαισθήσεις, να απαιτήσει κάποια στιγμή να τις ξεπεράσει περνώντας μέσα από ένα μυητικό στάδιο ωρίμανσης. Λίγοι όμως είναι πλασμένοι για να το βιώσουν αυτό με πλήρη συνείδηση.

Ο Γιούνγκ αναφέρει χαρακτηριστικά : «Μόνο εκείνος που δέχτηκε την διαδικασία του μυστικού θανάτου, που ταξίδεψε την ψυχή του στην άλλη πλευρά και άντεξε το αρμένισμα στην νυχτερινή θάλασσα («καταδύθηκε στο βασίλειο των νεκρών»), μπορεί να σταθεί μπροστά στους συνανθρώπους του με αυτήν την εμπειρία, ως αλλαγμένος, ακόμα και σαν "καινούριος άνθρωπος", και να τους φέρει την γνώση της νέας ζωής…»

Ο Έρμαν Έσσε είναι ένας από εκείνους τους συγγραφείς που προχώρησε το έργο του μέσα από την προσωπική του κρίση. Γιος ενός αυστηρού ιεραπόστολου, προοριζόταν αρχικά κι ο ίδιος για μια ανάλογη σταδιοδρομία. Έτσι, σπουδάζει στο Λατινικό Σχολείο κι αργότερα ακολουθεί εκπαίδευση στους Ευαγγελικούς Θεολόγους στο μοναστήρι του Μάουλμπρον, στο οποίο όμως θα αντέξει μόλις επτά μήνες. Θα δραπετεύσει και θα αποπειραθεί να αυτοκτονήσει, σώζεται όμως και στέλνεται σε νευρολογική κλινική για θεραπεία. Ακολουθούν ορισμένα ήρεμα χρόνια, δουλεύει ως υπάλληλος σε βιβλιοπωλεία, παντρεύεται κι αρχίζει να γράφει τα πρώτα του βιβλία. Κι έπειτα πάλι, ο θάνατος του πατέρα του, η επερχόμενη σχιζοφρένεια της γυναίκας του κι η αρρώστια του γιου του είναι χτυπήματα που θα τον οδηγήσουν σε νευρικό κλονισμό. Τελικά, ακολουθεί ψυχοθεραπεία στο σανατόριο της Λουκέρνης, όπου έρχεται σε επαφή με το έργο του Γιούνγκ, του οποίου δέχεται την ισχυρή επίδραση.

Έκτοτε στα έργα του ο Έσσε θα υιοθετήσει και θα επεξεργαστεί πολλές από τις απόψεις του Γιούνγκ (στα ‘‘Ντέμιαν’’, ‘‘Σιντάρτα’’, ‘‘Ο Λύκος της Στέπας’’, κ.α.). Ο άνθρωπος που αναζητά την πραγματική του ταυτότητα και επιδιώκει την αυτογνωσία, που αυτοβασανιζόμενος ξεπερνά τις ψευδαισθήσεις για να οδηγηθεί σε μία καλύτερη κατάσταση φώτισης, θα είναι εκείνος που κατεξοχήν θα επιλέξει να δραματοποιήσει. Ας δούμε ένα χαρακτηριστικό απόσπασμα από τον ‘‘Λύκο της Στέπας’’ σχετικά με αυτήν την οδυνηρή πορεία του ανθρώπου μέσα από την ‘‘Νύχτα της Ψυχής’’ :

«Αλίμονο ! Αυτή η μεταμόρφωση δεν μου ήταν άγνωστη. Την είχα κιόλας υποστεί αρκετές φορές και πάντα σε περιόδους απέραντης απόγνωσης. Κάθε φορά που δοκίμαζα αυτήν την φοβερή εμπειρία, μια εμπειρία που με συγκλόνιζε μέχρι τις ρίζες της ύπαρξής μου, ο εαυτός μου γινόταν κομμάτια. Κάθε φορά, βαθιά φωλιασμένες δυνάμεις τον συντάραζαν και τον συνέτριβαν. Κάθε φορά, ένιωθα να χάνω πολύτιμα κι αγαπημένα κομμάτια της ζωής μου, που έπαυαν πια να υπάρχουν για μένα.

»Κάποτε έχασα την δουλειά μου, το μέσο για να κερδίζω το ψωμί μου, και την εκτίμηση των ανθρώπων που πρωτύτερα μου έβγαζαν το καπέλο. Μετά, η οικογενειακή μου ζωή έγινε συντρίμμια μέσα σε μία νύχτα, όταν η γυναίκα μου, που το μυαλό της είχε σαλέψει, με ανάγκασε να φύγω από το σπιτικό μας. Η αγάπη και η εμπιστοσύνη χάθηκαν… Τότε ήταν που άρχισε η περίοδος της μοναξιάς μου. Χρόνια πέρασαν έτσι, με πίκρες και με βάσανα. Έφτιαξα το ιδανικό μιας καινούριας ζωής, εμπνευσμένης από τον ασκητισμό του πνεύματος… Κι αυτό το καλούπι όμως έσπασε μ’ ένα χτύπημα κι έχασε κάθε ευγενική και εξυψωτική του πρόθεση. Κάποιο κύμα του ταξιδιού αυτού με άρπαξε και με ξανάριξε στην γη – καινούρια βάσανα μαζεύτηκαν και καινούριες ενοχές.

»Κάθε φορά που ένα προσωπείο έπεφτε κι ένα ιδανικό γκρεμιζόταν, ακολουθούσε ένα μισητό κενό, ένα άδειασμα, ένας θανάσιμος περιορισμός, κι ένιωθα να φυλακίζομαι σε μια ανώφελη φυλακή δίχως αγάπη. Είναι αλήθεια, όμως, πως κάθε φορά που η ζωή μου συγκλονιζόταν με αυτόν τον τρόπο στο τέλος κάτι κέρδιζα – κέρδιζα σε ελευθερία, σε πνευματική ανάπτυξη και βάθος… Ναι, είναι αλήθεια πως στην πορεία όλων αυτών των μεταμορφώσεων είχα πραγματοποιήσει κάποιο αθέατο κι ανυπολόγιστο κέρδος, έπρεπε, όμως, αλίμονο, να το πληρώσω ακριβά… Ω, ναι, είχα ζήσει εκείνες τις αλλαγές, όλες εκείνες τις μεταβατικές εμπειρίες που η μοίρα φυλάει για τα δύσκολα και ιδιότροπα παιδιά της».

Ως ένας από τους πρώτους αναγνώστες του ‘‘Ντέμιαν’’, ουσιαστικά του πρώτου σε αυτήν την καινούρια σειρά έργων, ο Γιούνγκ θα γράψει στον Έσσε : «Το έργο σου με συγκίνησε σαν το φως ενός φάρου σε μια τρικυμιώδη νύχτα»…

«Ο κόκκος του σίτου πρέπει να θαφτεί στο χώμα και να πεθάνει, προκειμένου να καρποφορήσει» αναφέρουν οι μυστικιστικές παραδόσεις.

Σχεδόν σε κάθε πνευματική πορεία, εσωτερική παράδοση και θρησκεία, αναφέρεται το ίδιο μοτίβο της υπέρβασης του ‘‘παλιού κόσμου’’ μέσα από μία σκοτεινή δοκιμασία προς τον ‘‘νέο κόσμο’’ του φωτός και της αναγέννησης. Στον Χριστιανισμό, ο Ιησούς λέει πως πρέπει κανείς να ξαναγεννηθεί άνωθεν μπαίνοντας ξανά στην κοιλία της μητρός του, ενώ ο ίδιος γίνεται το υπέρτατο σύμβολο αυτής της πορείας μέσα από τα πάθη, την κάθοδο στον Άδη, και την ανάσταση. Στον Βουδισμό, ο ασκούμενος πρέπει να υπερβεί τον ‘‘τροχό της σαμσάρα’’, να καθαρίσει τον εαυτό του από το αρνητικό κάρμα των συνεχών μετενσαρκώσεων και να φτάσει στην Νιρβάνα. Και στην αρχαιότητα, κατά τα περίφημα Ελευσίνια Μυστήρια, ο μυούμενος έπρεπε να περιπλανηθεί στο σκοτάδι, να αντιμετωπίσει ποικίλες προκλήσεις και δοκιμασίες, να έρθει αντιμέτωπος με τον φόβο και την μοναξιά του εαυτού του, ώστε εξουθενωμένος πια ν’ αντικρίσει ξανά το φως, και να βγει ανακαινισμένος σε μια καινούρια ζωή.

Το μήνυμα σε κάθε περίπτωση είναι το ίδιο : Ο άνθρωπος ζει μέσα σε μία ψευδαίσθηση αλλά είναι δυνατόν να αναγεννηθεί. Για να επιτευχθεί όμως αυτό θα πρέπει πρώτα να ‘‘πεθάνει’’, και για να πεθάνει πρέπει να ‘‘ξυπνήσει’’ από την τωρινή του κατάσταση.

Τί μπορεί να σημαίνει αυτό για τον σημερινό καθημερινό άνθρωπο ;

Πολύ απλά ότι ο άνθρωπος καλείται να ‘‘πεθάνει’’ σε σχέση με τον παλιό εαυτό του, να απελευθερωθεί από τις χιλιάδες προσκολλήσεις, ταυτίσεις, αρνητικότητες και ψευδαισθήσεις, που τον κρατούν στην θέση που βρίσκεται σήμερα και την οποία κι ο ίδιος αναγνωρίζει ως όχι την καλύτερη δυνατή. Αλλά, για να επιτευχθεί αυτή η αλλαγή, απαιτείται εκείνη η εσωτερική φωτιά που δημιουργείται με την τριβή, η οποία με την σειρά της δημιουργείται μέσα στον άνθρωπο από την εσωτερική του πάλη. Απαιτείται, λοιπόν, το ξεβόλεμα και η δοκιμασία, απαιτείται να ‘‘βγούμε έξω’’ από τον εαυτό μας για να αντικρίσουμε την κατάστασή μας από μια καινούρια θέση.

Ωστόσο, το μήνυμα που μας μεταφέρεται είναι τελικά αισιόδοξο, καθώς είναι ένα μήνυμα υπέρ της ουσιαστικής ανάπτυξης του ανθρώπου, που μας λέει πως η ατομική εξέλιξη μπορεί να επιτευχθεί, η αναγέννηση και η ουσιαστική θέαση των πραγμάτων είναι δυνατή, αρκεί ο άνθρωπος να μην φοβηθεί την σκληρή δοκιμασία, αρκεί ν’ αρχίσει να αντιμετωπίζει με κάποια ειλικρίνεια τον εαυτό του, και να αντιληφθεί πως για αυτήν την πορεία ίσως χρειαστεί να περάσει μέσα από την σκοτεινή νύχτα της ψυχής…

υγ: σχετικά με το θέμα αναζητήστε τα βιβλία 1. ''Η σκοτεινή νύχτα της ψυχής'', άγιος Ιωάννης του Σταυρού, εκδόσεις Ιάμβλιχος, 2. ''Κάρλ Γιούνκ, η ζωή και τοπ έργο του'', Gerhard Wehr, εκδόσεις Αρχέτυπο, 3. ''Ο Λύκος της Στέππας'', Έρμαν Έσσε, εκδόσεις Καστανιώτης.

2010-03-04T00:02:00.000-08:00

POST #8
«Υψώθηκε απαλά σαν φυσαλίδα καμωμένη από σαπουνόνερο, ο κόσμος όλος καθρεφτίστηκε σαν μινιατούρα στην γυαλιστερή επιφάνειά της κι ύστερα έσκασε αθόρυβα. Ήταν άραγε δυνατόν να είμαι εντελώς χαμένος, όταν αυτή η ουράνια μικρή μελωδία είχε ριζώσει μυστικά μέσα μου και άνθιζε μ' όλα τα απαλά, σαν του ουράνιου τόξου, χρώματά της ;

»Κάποιο νόημα υπήρχε στην άστατη ζωή μου, υπήρχε μέσα μου κάτι που δεχόταν τούτα τα καλέσματα από κόσμους μακρινούς κι ανώτερους κι ανταποκρινόταν σε αυτά...»

Έρμαν Έσσε, ''Ο Λύκος της Στέπας''

Ακόμα και σήμερα θυμάμαι πολύ ζωντανά εκείνο το περίεργο πρωινό και νιώθω μια γλυκιά ομορφιά να πλημμυρίζει την καρδιά μου. Ήταν μια εντελώς απρόσμενη δημιουργική στιγμή, ένα γεγονός σχεδόν μεταφυσικό (δηλαδή έξω απ’ ότι, συνήθως, θεωρούμε φυσικό κι αναμενόμενο), λες και μια μυστική ανομολόγητη διεργασία λάμβανε χώρα κατά την διάρκεια του ύπνου, την οποία, αν δεν αποτυπωνόταν έτσι αμέσως μόλις ξύπνησα, δεν θα την μάθαινα ποτέ…

Μακριά ο γιαλός
Τρέχει κοφτός
Ο ποταμός
Τον μέσα τον δρόμο

Μόλις είχα ανοίξει απαλά τα βλέφαρά μου. Κοιμόμουν στο κρεβάτι μου, στο πατρικό σπίτι της μητέρας μου, στο χωριό. Στα ρουθούνια μου φτάνει πάντα η γλυκιά μυρουδιά του ξύλου, μια περίεργη αρωματισμένη αύρα που μοιάζει να διαποτίζει τις ξύλινες μεσανόπορτες και τα ξύλινα έπιπλα του μικρού δωματίου. Εκεί, στην λεπτή χαραμάδα φωτός που αφήνει η πόρτα, συνήθιζε να στέκεται ο παππούς τα πρωινά, μόλις είχε σηκωθεί απ' το κρεβάτι, και να κάνει τον σταυρό του κοιτάζοντας το μικρό καντηλάκι που έκαιγε στην άλλη άκρη του δωματίου - μια πιστή, επίμονη ιεροτελεστία μέχρι τον θάνατό του. Μόλις ξυπνώ, μπορώ να ακούσω το θρόισμα των φύλλων από τα δένδρα απέξω, σημάδι αλάνθαστο πως κοιμάμαι στο χωριό, στον θαυμαστό παιχνιδότοπο των παιδικών μου χρόνων.

Τί ήταν αυτό ; Ένα ποιηματάκι, κάποιοι στίχοι… Τί μου θυμίζει ; Τίποτα. Από πού ξεφύτρωσαν ; Δεν ξέρω… Μακριά ο γιαλός, τρέχει κοφτός… Πώς θα μπορούσε να συνεχιστεί ; Άραγε… Και ξαφνικά, σε μια πνοή…

Αχτίδες πολλές
Κι αναλαμπές
Ήχος γλυκός
Εκεί που γυρίζει

Τεντώνομαι πάνω στο κρεβάτι και νιώθω την δροσιά του σεντονιού. Από τις λεπτές χαραμάδες του παραθύρου εισβάλλουν δέσμες φωτός. Έχει ξημερώσει. Μπορώ κι ακούω τους γονείς μου που συζητούν, έχουν σηκωθεί, κάθονται στο τραπεζάκι της αυλής και πίνουν τον καφέ τους. Ακούω το σιγανό μουρμουρητό της φωνής τους αλλά δεν μπορώ να καταλάβω τα λόγια τους. Αγουροξυπνημένος ακόμη, προσπαθώ να συγκεντρωθώ, να θυμηθώ τί όνειρο έβλεπα την νύχτα.

Σίγουρα θα πρέπει να είναι το όνειρο που έβλεπα. Αυτό θα μου ενέπνευσε αυτούς τους στίχους. Μια εσωτερική μελωδία ίσως, που συνεχίστηκε και μετά το ξύπνημα της συνείδησης. Ένα μελωδικό ταξίδεμα της ψυχής, που η πλημμυρίδα του ύπνου έφερε μέχρι τα χείλη μου, που σάλεψαν σχεδόν από μόνα τους, σιγομουρμουρίζοντας…

Αλλά δεν θυμάμαι τίποτα. Κανένα όνειρο δεν έχει χαραχτεί στην μνήμη μου. Ούτε μια εικόνα, ούτε η παραμικρή αίσθηση που να μπορεί να σχετίζεται με όλα αυτά. Τί συνέβη λοιπόν…

«Για να δώσει σχήμα και μορφή κάποιος σε αυτά τα πράγματα, στο πεδίο της τέχνης, πρέπει να αναζητήσει και να φέρει πίσω, εδώ μαζί του, ένα θαμπό τρόπαιο από εκείνο το βασίλειο των σκιών και των ψιθύρων… Γιατί, παρόλο που τα όνειρα είναι μέσα σε όλους μας, λίγα χέρια μπορούν να αρπάξουν τα αραχνοΰφαντα φτερά τους χωρίς να τα διαλύσουν… Από όνειρα κι οράματα πηγάζουν οι μεγαλύτερες δημιουργίες του ανθρώπου, γιατί δεν τα βαραίνει κανένας ζυγός και δεν τα κρατά καμιά αλυσίδα…», θυμάμαι τον Λάβκραφτ να γράφει αγουροξυπνημένος.

Κι όμως, δεν μπορώ να θυμηθώ τίποτα άλλο πια. Κι ύστερα ήρθε η σειρά του νου. Κι άρχισα να σκέφτομαι πως θα μπορούσα να συνεχίσω το παιχνίδι που μου κληροδότησε η νύχτα. Με ποιό τρόπο να συνεχίσω τους στίχους… Τί θα μπορούσε να λέει μετά το ποιηματάκι... Ήσυχος, μέσα στην ζεστή φωλιά του πατρικού σπιτιού, κάτω από τις γλυκιές αναλαμπές του καντηλιού στον τοίχο, δεν χρειάστηκε να σκεφτώ πολύ…

Ανθρώπου λαλιά
Μήτε ματιά
Την σοφία γνωρίζει

Ίσως αυτά να είναι πράγματα που ξεφεύγουν από τις δεδομένες σκέψεις του φυσιολογικού ανθρώπου και τις κοινότυπες καθημερινές του υποθέσεις. Ίσως όχι. Δεν γνωρίζω. Μάλλον όλοι τα αισθανόμαστε, ο καθένας με τον δικό του τρόπο και στις δικές του στιγμές, όταν νιώθουμε, ξαφνικά, την συμμετοχή μας σε κάποιο ευρύτερο σχέδιο, λες και κάτι άλλο ‘‘τρέχει’’ ανάμεσά μας που μας ξεπερνά…

Κι έτσι ολοκληρώνεται το ποιηματάκι…

Τρέχει ο Θεός
Όλος δροσερός
Την ζωή χαρίζει

Μακριά ο γυαλός
Τρέχει κοφτός
Ο ποταμός
Τον μέσα τον δρόμο
*
Αχτίδες πολλές
Κι αναλαμπές
Ήχος γλυκός
Εκεί που γυρίζει

*
Ανθρώπου λαλιά
Μήτε ματιά
Την σοφία γνωρίζει

*
Τρέχει ο Θεός
Όλος δροσερός
Την ζωή χαρίζει